Մադրիդյան սկզբունքները, խաղաղապահներն ու Արցախի անվտանգության իրական երաշխիքների հարցը

2016թ. ապրիլի 2-ին Ադրբեջանի կողմից Արցախի դեմ սանձազերծած նոր պատերազմական գործողությունները ևս մեկ անգամ ապացուցում են, որ ստանձնած գրավոր և բանավոր որևէ պարտավորություն Ադրբեջանի համար արժեք չունի: Բաքվի կողմից կոպտորեն խախտվել է ինչպես 1994թ. զինադադարի համաձայնագիրը, այնպես էլ միջազգային կառույցների առջև ստանձնած պարտավորությունը, որ հակամարտությունը պետք է կարգավորվի բացառապես խաղաղ ճանապարհով: Եվ հիմա հարց է առաջանում, թե ի՞նչ պետք է անի Հայաստանն այս իրավիճակում:

Վերջին 20 տարվա ընթացքում բանակցվել են հակամարտության կարգավորման տարբեր փաստաթղթեր: Ամենավերջինը Մադրիդյան սկզբունքներն են և Կազանի փաստաթուղթը: Կազանի փաստաթուղթն այն միակ բանակցված փաստաթուղթն է, որից 2011-ին պաշտոնական Երևանը դրական ակնկալիքներ ուներ: Սակայն Ռուսաստանի միջնորդությամբ Հայաստանի և Ադրբեջանի նախագահների հանդիպումը արդյունք չտվեց, Ալիևը առաջ քաշեց նոր պահանջներ: Դրանից հետո բանակցային գործընթաց, որպես այդպիսին, չկա:

Հանրությանը մանրամասներով հայտնի չէ, թե ինչ բովանդակություն ունի Կազանի փաստաթուղթը, սակայն, ըստ Հայաստանի արտգործնախարար Էդվարդ Նալբանդյանի, այն դեռևս բանակցությունների սեղանի վրա է: Քառօրյա պատերազմից հետո մինչ օրս միակ հստակ հայտարարությունը, որ արել է Նալբանդյանը, այն է, որ «Ղարաբաղը երբեք չի կարող լինել Ադրբեջանի կազմում»: Այս պնդումը նորություն չէ, և որևէ մի հայի համար անգամ քննարկման առարկա չէ: Արցախյան հակամարտության ամբողջ էությունը հենց այն է, որ Արցախը երբեք չի կարող լինել Ադրբեջանի կազմում:

Բայց Նալբանդյանը չի ասում, թե Արցախը լինելո՞ւ է արդյոք անկախ պետություն, թե՞ գուցե Հայաստանի կազմում: Երկու դեպքում էլ ինչպիսի՞ սահմաններով պետք է Արցախը լինի անկախ կամ միանա Հայաստանին: Իսկ դա նշանակում է, որ Հայաստանը դեռևս տեղ է թողնում բանակցելու, տեղ է թողնում զիջումների, բայց թե ինչ զիջումների, մանրամասներ չեն հաղորդվում: Զիջումների մասին, իրականում, հայտնի է վաղուց: Դրանք 5 կամ 7 տարածքների վերադարձն է` հանրաքվեի արդյունքներով Արցախի անկախությունը Բաքվի կողմից ճանաչելու դիմաց: Այդ մասին շատ է խոսվել, դրա մասին գրված է արդեն իսկ հրապարակված Մադրիդյան փաստաթղթում:

Բայց զիջումների շուրջ խոսակցությունները տեղին կլինեին այն ժամանակ, երբ ընթանում էր խաղաղ գործընթաց: Բաքուն տապալեց այդ գործընթացը, սկսեց նոր պատերազմ, ուստի, ինքնաբերաբար, բանակցությունների բովանդակությունը պետք է փոխվի: Ի վերջո, իրավիճակ է փոխվել, արյուն է թափվել, խախտվել է ստատուս քվոն: Ըստ այդժմ` Մադրիդյան փաստաթուղթը, որի հիման վրա է կազմվել նաև Կազանի փաստաթուղթը, պետք է վերախմբագրվի, Հայաստանը պետք է կոշտացնի իր դիրքորոշումը:

Քառօրյա պատերազմից հետո կրկին արծարծվում է խաղաղապահների տեղակայման հարցը, որն ավելի շատ նկատելի է միջազգային մամուլում և արտասահմանցի փորձագետների մեկնաբանություններում: Խաղաղապահների տեղակայման մասին նշված է նաև Մադրիդյան փաստաթղթում: Կա տեսակետ, որ եթե Հայաստանն ու Ադրբեջանը չեն կարողանում խաղաղ բանակցություններով հարցը լուծել, ապա պետք է միջազգային խաղաղապահներ տեղակայել նրանց միջև, իբր դա զսպող գործոն կլինի, չեզոք կողմի ներկայությունը չհանդարտեցնի կողմերին: Բայց աշխարհում խաղաղապահների տեղակայման փորձն այլ բանի մասին է խոսում:

Աշխարհի ամենատարբեր կոնֆլիկտային գոտիներում եղել են բազում խաղաղապահ առաքելություններ, ՄԱԿ-ը 60-ից ավելի այդպիսի առաքելություն է իրականացրել, սակայն դրանք գերազանցապես տապալվել են: Խաղաղապահ զորքերը կա՛մ դարձել են հակամարտության կողմ` պաշտպանելով պատերազմող երկրներից մեկին, կա՛մ էլ դարձել են թիրախ երկու կողմից: Նման ամենախայտառակ խաղաղապահ առաքելություններից մեկն իրականացվել է Եվրոպայում:

Խոսքը 1990-ականներին Հարավսլավիայում ռազմական հակամարտությունների մասին է, մասնավորապես Բոսնիա և Հերցեգովինայում, երբ խաղաղապահների ներկայությունը չկանխեց պատերազմը, արյունահեղությունը, անգամ էթնիկ զտումները: Կարելի է օրինակ բերել նաև հետխորհրդային երկրները: 2008թ. ռուս-վրացական պատերազմը նույնպես խաղաղապահները չկարողացան կանխել: Տապալված խաղաղապահ առաքելությունների օրինակներն այնքան շատ են, որ անգամ այսպիսի թևավոր արտահայտություն կա` «Եթե ուզում եք պատերազմ, ապա հրավիրեք խաղաղապահների»:

Այն բացառիկ դեպքերը, երբ խաղաղապահներին հաջողվել է կանխել նոր պատերազմը, կապված է եղել ոչ անմիջականորեն իրենց առաքելության, այլ գերտերությունների կողմից տրված անվտանգության միջազգային երաշխիքների հետ: Այդպիսի օրինակ է Կոսովոյում ՄԱԿ-ի խաղաղապահ առաքելությունը: Կոսովոյում վաղուց դադարեցվել են պատերազմական գործողությունները, բախումները ոչ թե զուտ խաղաղապահների ներկայության կամ միջնորդների կոչերի շնորհիվ, այլ, որ Կոսովոն ճանաչվել է որպես անկախ պետություն ԱՄՆ-ի ու եվրոպական գրեթե բոլոր պետությունների կողմից:

Սերբիան չի ճանաչում Կոսովոն, հակամարտությունը դեռ ամբողջությամբ լուծված չէ, բայց նոր պատերազմի հավանականությունը գրեթե բացառված է, քանի որ Կոսովոն ունի միջազգայնորեն ճանաչված կարգավիճակ և դրանով իսկ անվտանգության հստակ երաշխիքներ: Իսկ Մադրիդյան սկզբունքներում ասվում է, որ Արցախի կարգավիճակը կորոշովի հանրաքվեով, իսկ թե երբ, անհայտ է: Ասվում է, որ հայկական զինված ուժերը պետք է դուրս բերվեն Արցախի շրջակա տարածքներից, ուր կտեղակայվեն խաղաղապահ ուժեր: Սակայն հստակ չէ, թե երբ է դա արվելու` հանրաքվեից հետո՞, թե՞ առաջ, Բաքուն պարտավո՞ր է ճանաչել հանրաքվեի արդյունքները: Ի վերջո, որքա՞ն խաղաղապահ է լինելու, զինվա՞ծ են լինելու, թե՞ ոչ:

Մի խոսքով` Մադրիդյան փաստաթուղթը, որպես Հայաստանի կողմից բավական մեծ զիջում, այլևս ժամանակավրեպ է: Բաքուն թքեց Հայաստանի այդ զիջումների և միջնորդների, գերտերությունների բոլոր խաղաղասիրական ջանքերի վրա: Հետևաբար, Հայաստանը և միջազգային հանրությունը չպետք է հենց այնպես ներեն Ադրբեջանին քառօրյա պատերազմը: Հիմք ընդունելով այլ հակամարտությունների նախադեպերը, ինչպես, օրինակ՝ Կոսովոյի օրինակը, միջազգային հանրությանը, ամենից առաջ Մինսկի խմբի եռանախագահներին անհրաժեշտ է հասցնել այն միտքը, որ առանց Արցախի կարգավիճակի հստակ որոշման, առանց միջազգային անվտանգության հստակ երաշխիքների Հայաստանի կողմից որևէ զիջում պարզապես անհնար է և որևէ պարագայում չի լինելու: Եթե մինչև 2016թ. ապրիլի 2-ը դա հնարավոր էր, ապա Ադրբեջանի հերթական ռազմական ավանտյուրայից հետո դա բացառվում է:

Տիգրան Խաչատրյան