Ո՞րն է Հայաստանի պահանջը Թուրքիայից և Հայոց ցեղասպանությունը ճանաչած երկրներից

Գերմանիայի Բունդեսթագը հունիսի 2-ին գրեթե միաձայն ընդունեց Հայոց ցեղասպանությունը ճանաչող և դատապարտող բանաձև: Այդ որոշումը սպասելի էր, քանի որ Թուրքիայի և Գերմանիայի միջև սրվել են հարաբերությունները բազում աշխարհաքաղաքական հարցերի վերաբերյալ: Անկախ ամեն ինչից, անշուշտ, այդ որոշումը ողջունելի է: Ողջունելի է հատկապես այն առումով, որ բանաձևում Գերմանիան ընդունում է Հայոց ցեղասպանության իրականացման հարցում իր պատմական մեղսակցությունը, քանի որ կայսերական Գերմանիան այն ժամանակ Օսմանյան Թուրքիայի դաշնակիցն էր:

Բայց կարիք չկա միաժամանակ չափազանց շատ ոգևորվել` առանց կարդալու, թե ինչ է գրված այդ բանաձևում: Իսկ բանաձևում Հայոց ցեղասպանությունը ճանաչել-դատապարտելուց հետո մասնավորապես նշվում է, որ «պետք է տարբերել ոճրագործների կողմից գործված մեղքը և այսօր ապրող մարդկանց կրած պատասխանատվությունը»: Այսինքն՝ ասվում է, որ ժամանակակից Թուրքիան չի կարող հատուցել Օսմանյան կայսրության իրականացրած ցեղասպանության համար: Նշվում է, որ Գերմանիան մտադիր է նպաստել հայ-թուրքական երկխոսությանն ու հաշտեցմանը, հիշատակվում են Ցյուրիխում ստորագրված հայ-թուրքական արձանագրությունները, որոնք, ըստ գերմանական խորհրդարանի, պետք է վավերացվեն Թուրքիայի և Հայաստանի կողմից:

Մի խոսքով` Գերմանիան կրկնել է բոլոր այն բանաձևերը, որոնք ընդունվել են իրենից առաջ: Եվրախորհրդարանի բանաձևերում նույնպես շեշտվում է, որ ժամանակակից Թուրքիան պարտավոր չէ հատուցել Օսմանյան կայսրության մեղքերի համար, պարզապես պետք է առերեսվի իր պատմությանը, ճանաչի անցյալի հանցագործությունները և Հայաստանի հետ հաստատի դիվանագիտական հարաբերություններ: Եթե կենցաղային բառապաշար օգտագործենք, ապա, կոպիտ ասած, ընդամենն ասվում է հետևյալը. «այո՛, եղել է Հայոց ցեղասպանություն, դե, հիմա, բան է, եղել է, ընդունեք փաստը, բարիշե՛ք՝ անցնի, գնա»: Այլ կերպ ասած` որևէ խոսք չկա Թուրքիայի կողմից հայերին հասցված հսկայական անդառնալի վնասները փոխհատուցելու մասին:

Իսկ Թուրքիան ամենից առաջ սարսափում է հենց այդ պահանջից: Հիմա տրամաբանական հարց է առաջանում: Ո՞րն է Հայոց ցեղասպանության հարցում Հայաստանի պաշտոնական դիրքորոշումը: Ցեղասպանությունը ճանաչած երկրներն ու կառույցներն ասում են, որ այո՛, հայերին ցեղասպանել են, բայց դա չի նշանակում, որ այսօրվա Թուրքիան դրա համար պետք է փոխհատուցի, քանի որ «պետք է տարբերել ոճրագործների կողմից գործված մեղքը և այսօր ապրող մարդկանց կրած պատասխանատվությունը»: Հիմա, երբ մենք շնորհակալություն և գոհունակություն ենք հայտնում այդ բանաձևի ընդունման կապակցությամբ, ուրեմն համամի՞տ ենք և որևէ փոխհատուցման պահանջ չունե՞նք Թուրքիայից:

Ենթադրենք` Թուրքիան մի օր շատ անսպասելիորեն կարող է հայտարարել, որ Օսմանյան կայսրությունը, այո՛, ցեղասպանել է միլիոնավոր հայերի, և մենք` թուրքերս, ցավում ենք դրա համար և հայցում հայերի ներողամտությունը, ապա շեշտի, որ ինչպես աշխարհն է պնդում, այսօրվա Թուրքիան պարտավոր չէ փոխհատուցել ցեղասպանության համար, եկեք ուղղակի բացենք մեր միջպետական սահմանները ու վերջ: Ինչպե՞ս է Հայաստանը դրան պատասխանելու: Մինչ օրս հայկական դիվանագիտությունը պաշտոնապես հայտարարել է, որ Թուրքիան պետք է առերեսվի իր պատմությանը և ճանաչի Հայոց ցեղասպանությունը, որ Հայաստանը և Թուրքիան պետք է դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատեն` առանց նախապայմանների:

Դա է Հայաստանի պաշտոնական տեսակետը: Ստացվում է, որ Հայաստանը նույնպես Հայոց ցեղասպանության վնասների փոխհատուցման պահանջ չի ներկայացնում: Բայց արդյո՞ք դա հայ ժողովրդի տեսակետն է: Իհարկե, ո՛չ: Հայ ժողովուրդը ակնկալում է, որ եթե Թուրքիան ճանաչի ցեղասպանությունը, ապա պետք է Արևմտյան Հայաստանի հողերի մի մասը վերադարձնի կամ ծայրահեղ դեպքում նյութական և գույքային փոխհատուցում տրամադրի: Հարկ է նշել, որ հողերի վերադարձի հարցում կա ոչ միայն քաղաքական անիրատեսություն, այլև իրավական:

Բանն այն է, որ Հայոց ցեղասպանությունը Օսմանյան Թուրքիայի ազգությամբ հայ քաղաքացիների ցեղասպանություն է, այլ ոչ թե միջազգայնորեն ճանաչված Հայաստան պետության տարածքի զավթում և այդ տարածքում հայերի ցեղասպանություն: Այդ ժամանակ Հայաստան պետություն գոյություն չուներ, դա Օսմանյան Թուրքիան էր: Իրավաբանորեն ստացվում է, որ եթե Թուրքիան պետք է ինչ-որ փոխհատուցում տրամադրի, ապա պետք է տրամադրի ոչ թե Հայաստան պետությանը, այլ սեփական հայ քաղաքացիների ժառանգներին:

Իհարկե, շատերը կարող են պնդել, որ այդպես չէ: Չէ՞ որ թուրքերը գրավել են մեր հայրենիքը: Այո՛, բայց Հայաստանն իր պետականությունը կորցրել է շատ ավելի վաղ, քան Հայոց ցեղասպանությունը, այդ ժամանակվա միջազգային իրավունքով Հայաստան գոյություն չուներ: Հետևաբար, այստեղ կա շատ լուրջ իրավական խնդիր, որը իրավագետների և ցեղասպանագետների կողմից դեռ լուծված չէ: Բայց պետք է արձանագրենք, որ աշխարհն այդպես է ընկալում Հայոց ցեղասպանության խնդիրը, իսկ Հայաստանը պաշտոնապես դրան չի հակադարձում:

Գաղտնիք չէ, որ անկախ իրավագիտությունից` տարածքային խնդիրները լուծվում են միայն պատերազմների արդյունքներով: Բայց այն, որ Թուրքիան պարտավոր է գոնե նյութական և գույքային փոխհատուցում տրամադրել Հայոց ցեղասպանության համար, պարզապես անհրաժեշտ է հստակ արձանագրել: Մենք պետք է հստակ դիրքորոշում ունենանք, որպեսզի Թուրքիան իր հերթին հասկանա, թե ինչ է հետևելու իր կողմից Հայոց ցեղասպանության ճանաչմանը:

Գերմանիան հրեական Հոլոքոստի համար մինչ օրս նյութական փոխհատուցում է տրամադրում ցեղասպանության ժառանգներին և դեռ երկար տարիներ պետք է փոխհատուցի: Տարբեր հաշվարկներով` Գերմանիան հրեաներին փոխհատուցել է շուրջ 60 միլիարդ դոլար: Իսրայելի ողջ համախառն ներքին արդյունքը կազմում է շուրջ 300 միլիարդ դոլար: Համեմատության համար նշենք, որ Հայաստանի ամբողջ համախառն ներքին արդյունքը կազմում է սոսկ 10 միլիարդ դոլար, իսկ պետական բյուջեն` մոտ 2 ու կես միլիարդ դոլար: Կես դարից ավելի է, ինչ Գերմանիան շարունակ տարբեր ֆոնդերի և ծրագրերի միջոցով հրեաներին փոխանցում է այդ գումարները:

Ինչու ոչ, հենց այդ գումարների հաշվին է նաև Իսրայելը ոտքի կանգնել: Մյուս կողմից՝ հետաքրքիր է, թե ինչ է հասկանում Գերմանիան` ասելով, որ մեղսակից է եղել Հայոց ցեղասպանությունը: Սովորաբար հանցագործության իրականացման հետ կապ ունեցող մարդիկ նույնպես դատապարտվում են և պատասխանատվություն կրում: Գերմանիայի պատասխանատվությունը որտե՞ղ է երևալու: Եթե որևէ նյութական տեսքով դա չի արտահայտվելու, օրինակ, Հայաստանին որևէ ֆինանսական ու քաղաքական աջակցության տեսքով, ապա ո՞ւմ է պետք մեղքի այդ գիտակցումը:

Եզրափակելով` արձանագրենք, որ Հայաստանը և մեզնից յուրաքանչյուրը դեռևս հստակ չենք պատկերացնում, թե ինչ ենք ցանկանում Թուրքիայից, ինչ պահանջներ ունենք և ինչպես պետք է հարցը կարգավորվի` անկախ նրանից` Թուրքիան ճանաչո՞ւմ է Հայոց ցեղասպանությունը, թե՞ ոչ: Ինչպես 20-րդ դարի սկզբին, այնպես էլ հիմա կարեկցանք ենք ակնկալում աշխարհից: Իսկ աշխարհն ինչպես նախկինում, այնպես էլ հիմա, մեր փոխարեն իր հայեցողությամբ է ձևակերպում մեր խնդիրները: Եթե ուրախանում ենք այդ բանաձևերի ընդունմամբ, ուրեմն հրաժարվում ենք Թուրքիային որևէ պահանջ ներկայացնելուց: Հակառակ դեպքում ինքներս պետք է ձևակերպենք մեր ռացիոնալ պահանջները: Համենայն դեպս, անընդունելի է, որ ավելի քան մեկ դար անց դեռ չգիտենք, թե ինչ ենք ուզում և ինչպես ենք հասնելու մեր ուզածին:

Տիգրան Խաչատրյան