«Հալ­վա ասե­լով՝ բե­րան քաղց­րաց­նե­լու» մշա­կույ­թը

Երևանի պետական համալսարանի տնտեսագիտական ֆակուլտետում դասախոսների և ուսանողների հետ հանդիպման ժամանակ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի ու տնտեսագետ Վարդան Բոստանջյանի միջև ուշագրավ մի բանավեճ ծավալվեց, որը բացահայտեց, որ գործող իշխանությունը, մեղմ ասած, չի պատկերացնում, թե ինչպես առարկայացնի, նյութականացնի տնտեսական հեղափոխության կարգախոսը։

Հայտնի տնտեսագետը հիմնավորեց, որ չի աշխատելու Նիկոլ Փաշինյանի այն պնդումը, թե փորձում են տնտեսության զարգացման ոլորտում կիրառել այն, ինչ կիրառել են քաղաքական զարգացման ոլորտում, որովհետև հեղափոխության օրերին մարդկանց միավորել է նախկին համակարգի նկատմամբ ատելությունը։ «...Մենք տնտեսական հեղափոխության պարագայում ատելության նոր օբյեկտ ենք առաջարկում՝ մենք առաջարկում ենք, որ սկսենք ատել մեր աղքատությունը»,- սա էր Նիկոլ Փաշինյանի պատասխանը Բոստանջյանին։ Իհարկե, վարչապետը կոնկրետ դեպքում բանավեճի «տակից» դուրս եկավ, սակայն այդպես էլ հասարակությունն առարկայորեն չի հասկանում, թե ինչ է «տնտեսական հեղափոխություն» ասվածը։

Թեման համապարփակ հասկանալու համար նախ առաջարկում եմ իսկապես անդրադառնալ քաղաքական հեղափոխությանը, մանավանդ, որ այս օրերին լրանում է դրա առաջին տարեդարձը։ Մեկ տարի առաջ տասնյակ հազարավոր մարդկանց փողոցում իրապես միավորել էր ատելությունը նախկին համակարգի, քրեաօլիգարխիայի, ամենաթողության, արտոնությունների համակարգի, զոռբայության դեմ։ Հենց այս ամենը հանգեցրեց նրան, որ համակարգը փլուզվեց՝ չկարողանալով դիմադրել Փաշինյանի շարժման՝ սկզբնական փուլում սահմանափակ ռեսուրսներին։ Սա ակնհայտ է, որովհետև Նիկոլ Փաշինյանի հարթակը, օրակարգն ամենևին էլ քաղաքական չէին, ու անիմաստ կլինի պնդել, թե մարդիկ հրապարակում միավորվել էին ինչ-որ ռացիոնալ ծրագրի կամ օրակարգի շուրջ։ Մեկ տարի առաջ քանդվեց հին համակարգը կամ տրվեց այդ գործընթացի մեկնարկը, սակայն նույնիսկ այսօր մենք չենք կարող ասել, թե արդյո՞ք ունենք նոր համակարգ, կամ ո՞րն է դրա բովանդակությունը։ Խնդիրը շատ պարզ է. նույնիսկ քաղաքական հեղափոխությունը տակավին չունի բովանդակություն, որովհետև, ենթադրենք, մեկ օրինակելի ընտրությամբ կամ նախկիններից մեկ-երկուսին պատժելով՝ նոր համակարգ չի կայանում։ Անցած տարվա իրադարձությունները տեղի ունեցան, որովհետև հասարակության շրջանում շատ բարձր էր Սերժ Սարգսյանի ու նրա իշխանության անտիռեյտինգը, ու մինչև հիմա էլ, բնականաբար, որևէ պրոֆեսիոնալ սոցիոլոգ չի կարող ասել, թե որն է Նիկոլ Փաշինյանի բնական ռեյտինգը, հեղափոխության թիմը մինչև հիմա էլ իր բարձր վարկանիշը պահում է՝ հասարակությանը «նախկինների» կերպարով վախեցնելով։ Ի դեպ, նույնը այս օրերին կատարվում է Ուկրաինայում։ Իհարկե, այնտեղ տեղի ունեցածն, այսպես կոչված, էլեկտորալ հեղափոխություն է, սակայն զուգահեռը տեղին է, որովհետև կատակերգու Վլադիմիր Զելենսկու 73%-ը ոչ թե նրա քվեներն են կամ իրական վարկանիշը, այլ հեռացող նախագահ Պետրո Պորոշենկոյի անտիռեյտինգը։

Ամփոփեմ՝ տակավին անհասկանալի է, թե քաղաքագիտական տերմինալոգիայով ինչպես կարելի է կոչել անցած տարի Հայաստանում տեղի ունեցած մասշտաբային իրադարձությունը, կամ՝ եթե նույնիսկ անվերապահ ընդունենք, որ տեղի ունեցածը հեղափոխություն է, ապա որն է դրա քաղաքական բովանդակությունը։

Միայն այսքանը բավարար է՝ հասկանալու համար, որ նույն բանաձևով հնարավոր չէ տնտեսական հեղափոխություն իրականացնել, այստեղ մարդկանց անհնար է միավորել ատելության հենքով։ Իմ պատկերացմամբ՝ տնտեսական հեղափոխությունը ռացիոնալ նոր ծրագրերի, տնտեսության նոր կառուցվածքի, զարգացում ենթադրող ներդրումների հանրագումարն է ու, ասենք, տնտեսությունը չի կարող զարգանալ, եթե իշխանության պրոպագանդայի մակարդակով հիմա էլ թիրախավորվեն օլիգարխները կամ խոշոր սեփականատերերը։ Առայժմ տեսնում ենք այս տրամաբանությունը, ինչը հանգեցնելու է սեփականության վերաբաժանման փորձի ու կապիտալի արտահոսքի։

Իհարկե, նախօրեին Նիկոլ Փաշինյանը ԵՊՀ-ում նշում էր տնտեսական հեղափոխության ատելության նոր թիրախ՝ աղքատությունը։ Վարչապետն, անշուշտ, ճիշտ է, որովհետև ոչ միայն տնտեսական հեղափոխության, այլ նույնիսկ առաջընթացի մասին չենք կարող խոսել, եթե երկրում այդքան բարձր է աղքատության մակարդակը։ Տեսական դատողությունների մակարդակում ամեն բան ճիշտ ու հրաշալի է ասված, սակայն վարչապետից ու կառավարությունից մարդիկ այլ բան են ակնկալում։ Նրանք ուզում են լսել, թե կառավարությունն ինչպես է պատրաստվում պայքարել աղքատության դեմ, ինչ գործնական քայլեր է պատրաստվում իրականացնել, որպեսզի օտարերկրյա ներդրողները գան Հայաստան, ինչպես է մտադիր ապամոնտաժել տնտեսության հին կառուցվածքը՝ միևնույն ժամանակ սեփականության անձեռնմխելիության երաշխիքներ տալով բիզնեսին, այլ ոչ թե անընդհատ վախեցնելով։

Սրանք հռետորական հարցեր չեն, շատ կոնկրետ հարցադրումներ են, որոնց պատասխանները մենք ԵՊՀ-ում կամ վարչապետի այլ ելույթներում չենք լսում։ Մինչդեռ՝ գեղեցիկ խոսքերով ու կարգախոսներով մեզ հրամցվում է «հալվա ասելով՝ բերան քաղցրացնելու» մշակույթը։

ՍՈՒՐԵՆ ՍՈՒՐԵՆՅԱՆՑ