ՍՈՒՐԵՆ ԱՂԱԲԱԲՅԱՆԸ ԵՎ ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ ՀԱՅ ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆԸ. անվանի գրականագետի ծննդյան 100-ամյակին. «Փաստ»

КУЛЬТУРА 16 Апрель, 2022 12:29

«Փաստ» օրաթերթը գրում է

Այս տարեսկզբին` հունվարի 22-ին, լրացավ անվանի գրականագետ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր (1969), Գիտության վաստակավոր գործիչ (1974), Հայաստանի 1979 թ. պետական մրցանակի դափնեկիր («Եղիշե Չարենց» երկհատոր մենագրության համար), գրական քննադատ Սուրեն Աղաբաբյանի ծննդյան 100-ամյակը: Գիտնականը վիթխարի դեր է կատարել հայ գրականագիտության և գրական քննադատության զարգացման գործում, և մեր պարտքն է բարի խոսքով հիշատակել իր պայծառ անունը, խոսակցություն բացել իր վաստակի և գիտական ժառանգության արդիականության մասին: Անվանի գիտնականը ծնվել է Ղարաքիլիսա (այժմ՝ Վանաձոր) քաղաքում։

1944 թվականին ավարտել է Երևանի պետական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետի եվրոպական լեզուների և գրականության բաժինը։ 1945-1948 թվականներին` ասպիրանտ ՀԽՍՀ ԳԱ Մանուկ Աբեղյանի անվան գրականության ինստիտուտում։

1945-1951 թվականներին աշխատել է «Ավանգարդ» թերթի խմբագրությունում որպես բաժնի վարիչ, խմբագրի տեղակալ, պատասխանատու քարտուղար։ 1950-1951 թվականներին եղել է «Սովետական գրականություն» ամսագրի քննադատության բաժնի վարիչը։

19541986 թվականներին եղել է ՀԽՍՀ ԳԱ Մանուկ Աբեղյանի անվան գրականության ինստիտուտի խորհրդային գրականության բաժնի վարիչ։

Այս ամենն իր կյանքն է ու կենսագրությունը, որ դեռ պիտի իմաստավորվի, որ դեռ պիտի լրացվի: Եվ դեռ շատ առիթներ պիտի ունենանք խոսելու անվանի գիտնականի մասին, որ ուներ մարդկային սքանչելի գծեր` ուսանելի մեր ու մեր ժամանակի համար: Այստեղ բավարարվեմ միայն իր ընկերոջ` ակադեմիկոս Էդվարդ Ջրբաշյանի խոսքով. «Սուրեն Աղաբաբյանի գործունեության ամենից վառ հատկանիշը նրա մշտական կապն էր ընթացիկ գրականության, գրական կենդանի պրոցեսի հետ: Նա սուր էր արձագանքում ժամանակակից գրականության բոլոր նշանակալի երևույթներին, աշխատում էր գնահատել իսկապես տաղանդավոր ստեղծագործությունները` նրանց առջև բացելով լայն ճանապարհ դեպի ընթերցողը:

Առանց չափազանցության կարելի է ասել, որ հետպատերազմյան գրականության մեջ չի եղել որևէ խոշոր ստեղծագործություն, որ արձագանք չի գտել քննադատ Աղաբաբյանի կողմից: Նրա հոդվածներն աչքի էին ընկնում դրված հարցերի սրությամբ, հասարակական և գեղագիտական չափանիշների միասնությամբ, անկաշառ սիրով գրականության հանդեպ... Իր հիանալի հետազոտություններով նա դեռ շարունակում է ապրել, մասնակցել մեր գրական կյանքին»:

«ԳԵՂԵՑԻԿ ԱՊՐԵՑԵՔ» ԿԱՄ՝ ԱՂԱԲԱԲՅԱՆԻ ԶՈՐՅԱՆԸ

Աղաբաբյանի գրքերի մասին դեռ շատերն են գրելու և շատ են գրելու: Ես գիտնականի իր աշխարհը մուտք գործեցի իր աննման «Զորյանով», ինչը երբեք չեմ մոռանա: Չեմ մոռանա նաև իր հոգատար վերաբերմունքն իմ նկատմամբ, որ համարձակվել էի գրել իր գրողի` Զորյանի մասին: Ես Աղաբաբյանից սովորեցի հասկանալ ու տեսնել Ստեփան Զորյանի մեծությունը և հիանալ զորյանական պարզության խորհրդավոր անվերջությամբ: Աղաբաբյանն անմրցակից է Թումանյանի հետևորդի` Ստեփան Զորյանի կյանքի ու գործի, աշխարհայացքի և բանարվեստի իր մեկնություններում: Բայց այն, ինչով տպավորված եմ ամենից ավելի` կերպարն զգալու, հոգին կարդալու իր տաղանդն է:

Ահա գրում է Զորյանի մասին, հիշում է նրա ազնիվ էությունը, նրան անվանում «դասական կերտվածքի վերջին գրողը»: Եվ գրականագետը դառնում է գրող, իր գիրը` հուզիչ արձակ. «1967 թվականին, մահվանից մի քանի օր առաջ, ընկերներով եղանք այն հիվանդանոցում, ուր պառկած էր Զորյանը: Թեև անբուժելի հիվանդությունը շատ էր չարչարել, բայց ոչ մի տրտունջ չլսեցինք նրանից: Միակ ցանկությունն էր մեռնել այնպես, ինչպես «Պապը և թոռը» պատմվածքի Եփրեմ պապը` իր սիրած բնության գրկում, ծառերի մեղմաձայն խշշոցի տակ: Հետո անցավ ուրիշ նյութերի. Խոսում էր վաղածանոթ Զորյանը` բառերի հատուկ ընտրությամբ, չափավոր, բառերը թել-թել մանող, անթերի հայերենով: Նրանից լսված վերջին խոսքն էր` «Գեղեցիկ ապրեցեք»: Իր ազնիվ կյանքի նշանաբանն էր դնում մեր առաջ»:

«ՄԹՆԱՁՈՐԻ» ԹԱԽԻԾՆ ՈՒ ՀՐԱՇՔՆԵՐԸ ԿԱՄ՝ ԱՂԱԲԱԲՅԱՆԻ ԲԱԿՈՒՆՑԸ

Զորյանի Լոռին էր կարծես, որ ճանապարհ հարթեց դեպի Բակունցի գեղարվեստական աշխարհը: Ահա ինչու այդ աշխարհում գրականագետն իրեն զգում է ինչպես տանը: Գրում է սիրով ու խաղաղ, անդրադառնում է Բակունցի կյանքի գլխավոր դեպքերին, ներկայացնում ժամանակի գրական շարժումն ու պայքարը: Հետո բացում է մեր առաջ «Մթնաձորի» թախիծն ու հրաշքները, անդրադառնում Բակունցի ակնարկներին ու գավառական կյանքի տարեգրությանը, ապա անավարտ վեպերին, բայց ամենից շատ ոգևորվում է Բակունցի արվեստով, մեծ գրողի պայծառ բառերով:

Համոզված է, որ Բակունցի արձակը հայոց գրական լեզվի կարևորագույն մի հանգույցն է, հայ մանրանկարիչների, փորագրիչների նուրբ ու երկյուղած աշխատանքի շարունակությունը: Գեղեցիկ է Բակունցի ոճը, աննման են իր պատկերները, իր բառերը հնչում են իբրև դրախտային մեղեդի, բայց Աղաբաբյանը տեսնում է նաև գրական այն տքնանքը, ինչի շնորհիվ կայացել է լեզվական այդ կախարդանքը: Եվ հիշում է Մահարու վկայությունը Բակունցի մասին. «Կարող էր մի ամբողջ գիշեր տքնել մի նախադասության վրա»: Եվ հիշում է սփյուռքահայ գրողի պատվիրանը. «Բակունցին կարդացեք բարձրաձայն` հայ մարդու ձեր հպարտությունը իմաստավորելու համար»:

ԱՂԱԲԱԲՅԱՆԻ ՉԱՐԵՆՑԸ. «Ի՞ՆՉ ՊԻՏԻ ԼԻՆԻ ԱՐԴԻ ՀԱՅ ԲԱՆԱՍՏԵՂԾՈՒԹՅՈՒՆԸ»

Այս երկհատորյակի համար գիտնականն արժանիորեն ստացավ պետական գրական մրցանակ: Չարենցի մասին գրել են մեր նշանավոր գրականագետները, և դեռ գրելու են, քանզի հանճարն անսպառ է և ամեն ժամանակի մեջ բացվում է նոր կողմերով: Աղաբաբյանն սկսում է Չարենցի երազներից ու տեսիլներից, տառապում հայրենիքի հետ` ողջակիզվող սրտերի մեծ հրդեհում: Ամպրոպի որոտից հետո հանկարծ` «Տաղարան» և խոհեր` հայ գրականության ապագայի մասին. «Ի՞նչ պիտի լինի արդի հայ բանաստեղծությունը»: Շատ ավելի կառուցիկ է աշխատության երկրորդ հատորը` Չարենցի արտասահմանյան ճամփորդությունն ու «Նոյեմբեր» միությունը, Երևանի ուղղիչ տունն ու իր բնակիչները, ապա «Խմբապետ Շավարշը»... Գիտնականը մանրակրկիտ հետազոտում է Չարենցի գործունեության հիմնական ոլորտներն ու սկզբունքները, մեծ բանաստեղծի ներդրումը «Մշակութային Հայաստանի» կայացման գործում:

Աշխատավոր էր Չարենցի հախուռն հոգին` ահա նա հայրենի մշակույթի հերկերում` Թատերական գործը, կերպարվեստագիտական գործը, երաժշտական գործը, բանասիրական գործը, լրագրային գործը, գիտական գործը, դպրոցական գործը, թարգմանական արվեստանոցը... Գրքի վերջաբանում Աղաբաբյանը գրում է. ավարտված է գիրքը, «ավարտված է երկար աշխատանքը», բայց սպառված չէ տիեզերական Չարենցի կյանքի ու գործի հետ կապված և ոչ մի խնդիր` Չարենցը շարունակվում է...

ԴԱՍԱԿԱՆՆԵՐ ԵՎ ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑՆԵՐ

Աղաբաբյանը քննադատ էր` կոչումով քննադատ: Եվ քննադատական իր դատումների մեջ, գնահատելու, բացահայտելու և բացատրելու իր արվեստանոցում հստակ չափանիշներ ուներ` հայ դասականների փորձը: Մեր գրականության մեծերն էին ժամանակակիցներին գնահատելու իր չափորոշիչները` ահա ինչու չէր սխալվում: Իր առջև էր իբրև վիթխարի մեծություն Խաչատուր Աբովյանի գրական ժառանգությունը, Գաբրիել Սունդուկյանը` դասական դամատուրգ, Դանիել Վարուժանը` անգերազանցելի պոետ, և Տերյանը, Տերյանը` պոեզիայի աղբյուր ու ազդակ, գրական երազանք, կյանքի ու արվեստի դաս: Աղաբաբյանին հետաքրքրում էին գրականության պատմության ու տեսության ամենատարբեր հարցեր` վեպն ու «վիպայնությունը», գրականության լեզուն, թատերական աշխարհը:

Բայց ամենից կարևոր էր թվում գնահատման չափանիշի խնդիրը, որ նրա համար դասականների փորձն էր նախ և առաջ: Երբ մեր քննադատն Աղաբաբյանն էր, շատ բան պարզ էր մեր արդի գրականության մեջ ու սիրելի: Աղաբաբյանից հետո եկան ուրիշ քննադատներ` եկան վայրենի աղմուկներով, ոտնատակ տվեցին ամեն չափանիշ, հիմնովին խախտեցին ներդաշնակության այն երանելի մթնոլորտը, ուր դասականներին հաջորդում էին ... ժամանակակիցները: Անկիրթ, անհայրենիք հոգիներին առաջնորդող նոր քննադատը «ոչ գեղարվեստականը» հռչակեց գեղագիտական նորարարություն, տգեղը դարձավ հիացմունքի առարկա, պոեզիան փոխարինվեց «արձակունակ» տողերով, ոչնչացրին քնարականության ամեն դրսևորում, պոետների գահին բազմեցին «պոլեմիստներն» ու «մետաֆորիստները»:

Գրականություն ներխուժած օտար գործակալների ցանցն ընդլայնվում էր, բայց Աղաբաբյանից հետո դա ոչ ոքի չէր անհանգստացնում: Հիմա արդեն չէին հաջորդելու, արհամարհելու էին իրենցից առաջ ստեղծածը, գեղեցկության արձանի տեղ դնելու էին տգեղ ու անմարդկային ծամածռություններ, սիրո շշունջներին փոխարինելու էին փողոցային հիշոցները... և դա անվանելու էին ... նոր գրականություն: «Հետամնաց հայկականը» փոխարինեցին «մոդեռն եվրոպականով», գոռացին, ճչացին այնքան, մինչև խլացան ու կուրացան խեղճ ընթերցողների ականջն էլ, աչքն էլ:

ԱՐԴԻԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Քննադատ Աղաբաբյանին գրավում էր բուն գրական ընթացքը` ապացույց իր կոչումի իսկության: Նա երջանիկ էր նոր անունների այդ հարահոսի առջև` ուզում էր պարզել` ինչից ինչ կստացվի: Գրում էր ժամանակակից գրականության հերոսի մասին, դեգերում էր գրողների հետ արդիականության և պատմության ուղիներում, հետևում էր հերոսի մարմնավորման ընթացքին, պատմվածքի ճակատագրին, պոեզիայի անցած ճանապարհին` խոր հնադարից մինչև Հորացիոսի չափածո օրենսդրության ծնունդը... և այնուհետև: Եվ ինչպես և պետք էր սպասել` գիրքն ավարտում է ավանդների և նորարարության մասին տպավորիչ մտորումներով: Դա իր իսկական տարերքն էր` այդտեղ էր որոնում պոեզիայի գաղտնիքը: Դեռ 60-ական թվականներին Աղաբաբյանն սկսեց ահազանգել, որ չարիքը մուտք է գործել հայ գրականություն: Խոսքը «Նորերի» և «հների» ավանդական վեճի մասին չէ, այլ իսկական տգիտության, որ քմահաճորեն շրջում է գլխիվայր ազգային մտածողության ու ոճի դարավոր կառույցը: Հրապարակ են ներխուժում «ջղային կապրիզն» ու արհամարհանքը մշակույթի հանդեպ, փորձում են գրականությունն ու արվեստը զրկել նրանց կոչման հիմնական սկզբունքից, պոեզիան` հուզականությունից, դրամատուրգիան` դրամատիզմից, արձակը` հոգեբանությունից, երաժշտությունը` մեղեդիներից: Աղաբաբյանը խոսում էր քննադատության պատասխանատվության մասին` պաշտպանել արվեստը` ահա քննադատի առաքելությունն ու կոչումը:

ԴԵՊԻ ԱՂԲՅՈՒՐԸ ԼՈՒՅՍԻ ԿԱՄ՝ ԱՐՎԵՍՏԻ ԱՆԿՅՈՒՆԱՔԱՐԸ ԲՆԱՎ ԵՆԹԱԿԱ Չէ ՏԵՂԱՇԱՐԺՄԱՆ

Աղաբաբյանի քննադատական ելույթների մեջ ուշադրություն եմ դարձնում գրական անուններին` դրանք շատ չեն: Պարզ երևում է, որ քննադատը որոնում է մնայուն արժեքներ, փնտրում է իսկական գրողներին: Նույն հեղինակներին, ում գնահատում է, անդրադառնում բազմիցս, գրչակների մասին` երկիմաստ լռում: Այդպես` հենց իր գրքերից կարող ես որոշել` ովքեր էին 60-80ական թթ. Հայ գրականության առաջին դեմքերը: Ահա հենց սա է քննադատության առաքելությունը, հենց այս պիտի անի քննադատը` հմուտ այգեպանի նման քաղհան է անում, մոլախոտը հեռացնում մեր մշակույթի պարտեզից: Եվ իրենից հետո պիտի մեծ Դերասանն ահազանգի` մոլախոտն ուտում է մեզ, բայց քաղհան անող չկա: Աղաբաբյանը քաղհան էր անում իր քննադատությամբ, որ կոնկրետ ու հասցեական էր` ուղղված Ալ. Թոփչյանի դեմ, ով «բանաստեղծների նոր եղբայրությունը» (այն սերունդը, որը մաքառում է դրոշմի ու կաղապարի դեմ, որ դիմում է նորաճաշակ կառուցվածքների) դասակարգում է «պոլեմիստների» և «մետաֆորիստների» խմբերում»:

Դասակարգումը` դասակարգում, գույնը` գույն, հարցնում է Աղաբաբյանը, բայց հոդվածից չի երևում, թե պոլեմիստներն ու մետաֆորիստներն ի՞նչ առնչություն ունեն պոեզիայի հետ... Աղաբաբյանն էր, որ սրությամբ դրեց գրական խոտանի հարցը, ցույց տալով, որ աղետ է սպասվում «գրական ոչ ճիշտ քաղաքականության հետևանքով»: Եվ քննադատի հոդվածում բարձրաձայն բողոքեց ինքը` բանաստեղծը` Չեք կարողանում խոսել հուզական, պատկերավոր լեզվով, հանգավորում եք հրապարակախոսական ճշմարտություններ և սպասում եք... բանաստեղծական դափնիների: Իսկ ընթերցողը դա բանաստեղծություն չի համարում... Գրական փորձարարությանը անվանի քննադատը հակադրեց զարգացման փորձված ճանապարհը: Իր երազանքն էր, որ գրական քննադատությունը մեզանում վերագտնի իր բարձր դիրքն ու կոչումը, քանի որ դրանից է կախված մեր գրականության ճակատագիրը: Համոզված էր, որ մեր քննադատությունը պետք է վերափոխվի` դառնա ջահակիր և ուղեցույց գրականության համար: Այդ մտահոգությամբ և հայ գրականության հանդեպ մեծ սիրով իր գրական ճամփան անցավ Սուրեն Աղաբաբյանը` թողնելով մնայուն գիտական արժեքներ` ժառանգություն, որի տեղը մեր գրականության և բանասիրության գանձարանում է:

ԱԲԳԱՐ ԱՓԻՆՅԱՆ

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում