Ծափ տվեք. կարևորը՝ իշխանավորները ճոխ կյանքով ապրեն. «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

Երբ կառավարությունը նախաձեռնում է այնպիսի օրենսդրական փաթեթ, որի իրականացման համար պետական բյուջեից տարեկան հավել յալ ավելի քան 25 միլիարդ դրամ է պահանջվելու, իսկ այդ փաթեթի առանցքում կանգնած են իշխանության տարբեր ճյուղերի բարձրաստիճան ներկայացուցիչների աշխատավարձերի մեծ, երբեմն կրկնապատկվող բարձրացումները, հասարակության մեջ անխուսափելիորեն առաջանում է ոչ միայն անասելի դժգոհություն, այլև վստահության ճգնաժամի նոր ալիք։

Այդ դժգոհությունը չի բխում միայն նախանձից կամ այն պարզունակ պատկերացումից, թե պաշտոնյան պարտադիր պետք է ցածր վարձատրվի։ Հակառակը՝ առողջ պետության մեջ պետական բարձր պաշտոնը պետք է արժանապատիվ վարձատրվի, որպեսզի համակարգը կարողանա ներգրավել որակյալ կադրեր, նվազեցնել կոռուպցիոն գայթակղությունները և բարձրացնել պետական ծառայության ինստիտուցիոնալ գրավչությունը։ Բայց և նույնքան ակնհայտ է, որ աշխատավարձի բարձրացումը պետք է լինի ոչ թե իշխանության՝ ինքն իր համար ընդունած արտոնություն, այլ հասարակական համաձայնության արդյունք, ընդ որում՝ սոցիալական արդարության սկզբունքների պահպանմամբ։ Այլ կերպ ասած՝ այն պետք է ունենա ոչ միայն բացատրելիություն, չափելի արդյունք, այլև արդարության ընկալում և կապ երկրի ընդհանուր տնտեսական վիճակի, քաղաքացիների եկամուտների և կառավարման արդյունավետության հետ։

Հենց այստեղ է առաջանում հիմնական հակասությունը. երբ նախարարների աշխատավարձերը կրկնապատկվում են, երբ բարձրաստիճան պաշտոնյաներին վարձատրելու համար նախատեսվում է բյուջետային հավել յալ ծանրաբեռնվածություն հատկապես այն պարագայում, որ մինչ այդ արդեն ներդրվել էր պարգևատրումների նոր համակարգ, և 2026 թվականի հուլիսին պետբյուջեից 5 միլիարդ դրամ է ուղղվել պաշտոնյաներին պարգևատրելու նպատակով, ապա «հասարակ մահկանացուներիս» շրջանում բազմաթիվ հարցեր են ծագում։ Ու այդ հարցերից մեկն այն է, թե որտե՞ղ է շարքային (ըստ Նիկոլ Փաշինյանի՝ հպարտ, արժանապատիվ) քաղաքացու բաժինը նույն պետությունից, նույն տնտեսական աճից, նույն հարկային մուտքերից, նույն բյուջեից, որը ձևավորվում է հենց իր վճարած հարկերով, իր սպառման վրա դրված հարկերով, իր աշխատավարձից պահվող եկամտային հարկով, իր ամենօրյա գնման մեջ ներառված ավելացված արժեքի հարկով։

Այս հարցը ոչ միայն սոցիալական է, այլև քաղաքական և բարոյական, որովհետև պետությունը քաղաքացիների աչքում արդար է այնքանով, որքանով կարողանում է նույն չափանիշը կիրառել վերևի և ներքևի համար։ Բարձրաստիճան պաշտոնյաների աշխատավարձերի արագ աճը սովորաբար հիմնավորվում է մի քանի փաստարկով։ Առաջինն այն է, որ պետական կառավարման բարձր օղակներում պետք է լինեն մասնագետներ, որոնք մասնավոր հատվածում կարող էին ավելի բարձր եկամուտ ստանալ, և եթե պետությունը չի վճարում մրցունակ աշխատավարձ, ապա լավագույն կադրերը չեն գալիս պետական համակարգ։ Երկրորդ փաստարկը կոռուպցիոն ռիսկերի նվազեցումն է։ Բարձր աշխատավարձ ստացող պաշտոնյան, ըստ այդ տրամաբանության, ավելի քիչ դրդապատճառ կունենա չարաշահումների գնալու։ Երրորդ փաստարկը պատասխանատվության բարձր մակարդակն է։ Նախարարի, փոխնախարարի, հանձնաժողովի նախագահի, դատական կամ օրենսդիր իշխանության բարձր ներկայացուցչի որոշումները ազդում են ամբողջ երկրի վրա, ուստի նրանց վարձատրությունը պետք է համապատասխան լինի այդ պատասխանատվությանը։

Այս փաստարկներն ինքնին ամբողջությամբ անհիմն չեն։ Բայց դրանցից ոչ մեկը չի կարող լինել ինքնաբավ արդարացում այն դեպքում, երբ աշխատավարձերի բարձրացումը չի ուղեկցվում կատարողականի խիստ չափորոշիչներով, հաշվետվողականության իրական մեխանիզմներով, հանրային ծառայությունների որակի տեսանելի բարելավմամբ, առավել ևս՝ նույն տրամաբանության տարածմամբ հասարակության ավելի լայն շերտերի վրա։ Եթե պաշտոնյաների աշխատավարձերը բարձրանում են այն հիմնավորմամբ, որ նրանց աշխատանքը կարևոր է և պետք է արդյունավետ լինի, ապա նույն տրամաբանությամբ պետք է բարձրանան նաև ուսուցչի, բժշկի, փրկարարի, սոցիալական աշխատողի, մշակույթի ոլորտի աշխատողի, պետական ցածր և միջին օղակների ծառայողի, համայնքային աշխատողի, արտադրական և սպասարկման ոլորտի շարքային աշխատողի եկամուտները, որովհետև պետության իրական կենսունակությունը կախված է ոչ միայն որոշում ընդունողներից, այլև այդ որոշումները կյանքի կոչող մարդկանցից։ Իսկ երբևէ իշխանություններին հետաքրքրե՞լ է, թե որքան աշխատավարձ (կամ, ինչպես ընդունված է ասել, աղքատավարձ) են ստանում նշյալ ոլորտի աշխատողները, մասնավորաբար՝ գրադարանավարները, երաժշտական և, ընդհանրապես, արվեստի դպրոցների դասատուները: Վստահ ենք, որ գիտեն, բայց թքած ունեն, որովհետև իրենց համար կարևորն իրենց բարեկեցությունն է, ու վերջ:

Արդարության խնդիրը հենց այստեղ է։Երբ կառավարման համակարգի վերևի հատվածի համար աշխատավարձի բարձրացումը դառնում է հրատապ պետական անհրաժեշտություն, իսկ ներքևի աշխատանքային լայն ընդգրկում ունեցող մարդկանց համար այն տարիներ շարունակ մնում է «բյուջետային հնարավորությունների», «աստիճանական մոտեցման», «տնտեսական իրողությունների» կամ «աշխատաշուկայի տրամաբանության» հարց, հասարակությունն այդ տարբերությունը ընկալում է որպես իշխանական կաստայի ձևավորում։ Պետական բյուջեն «սեփականացված» գանձարան չէ, որտեղից իշխանությունը կարող է վերցնել այնքան, որքան անհրաժեշտ է համարում սեփական համակարգի հարմարավետությունը բարձրացնելու համար։

Բյուջեն հասարակական վստահության նյութական ձևն է։ Այն հավաքվում է քաղաքացիներից և տնտեսությունից՝ այն ակնկալիքով, որ կվերադառնա անվտանգությամբ, կրթությամբ, առողջապահությամբ, ենթակառուցվածքներով, սոցիալական պաշտպանությամբ, արդար դատարաններով, որակյալ պետական ծառայություններով և ընդհանուր զարգացման հնարավորություններով։

Առավել խնդրահարույց է պարգևատրումների և բարձր աշխատավարձերի համատեղ գոյությունը։ Պարգևատրումը սկզբունքորեն պետք է լինի բացառիկ գործիք՝ կապված չափելի, ապացուցելի և հանրային արժեք ստեղծող արդյունքի հետ։ Եթե պետական պաշտոնյան ստացել է բարձր պաշտոնին համարժեք դրույքաչափ, նրա հիմնական պարտականությունները պետք է համարվեն այդ աշխատավարձի մեջ ներառված։ Պարգևավճարը կարող է արդարացված լինել այն դեպքում, երբ նա գերազանցել է ակնկալվող արդյունքը, իրականացրել է բարդ բարեփոխում, ապահովել է բյուջետային խնայողություն, բարձրացրել է ծառայության որակը, կրճատել է վարչարարական բեռը, լուծել է երկար տարիներ չլուծված համակարգային խնդիր։

Բայց եթե պարգևատրումը դառնում է համատարած, պարբերական և գրեթե ավտոմատ բնույթ ունեցող հավելում, այն կորցնում է իր իմաստը և վերածվում է աշխատավարձի թաքնված բարձրացման։ Երբ դրանից հետո արդեն բացահայտորեն բարձրացվում են դրույքաչափերը, իսկ պարգևատրումները պահպանվում են, հասարակության աչքում դա ընկալվում է ոչ թե որպես արդյունավետության խթանման համակարգ, այլ որպես երկշերտ արտոնություն։ Իսկ այդ ամենը տեղի է ունենում այն պայմաններում, երբ հասարակ աշխատողների մեծ մասը երբեք չի տեսել նման պարգևավճարային մշակույթ։ Շատերը տարիներով նույն աշխատավարձով են աշխատում, գների աճը կուլ է տալիս նրանց եկամուտների իրական արժեքը, կոմունալ վճարները, սննդամթերքի արժեքը, վարկային բեռը, կրթության և առողջապահության ծախսերը աճում են ավելի արագ, քան աշխատավարձը, և այդ մարդուն ասում են, որ պետությունը սահմանափակ հնարավորություններ ունի։ Բայց նույն պետությունը, պարզվում է, սահմանափակ հնարավորություններ չունի, երբ խոսքը վերաբերում է բարձրաստիճան պաշտոնյաների աշխատավարձերի կրկնապատկմանը։ Այս հակադրությունն է, որ դառնում է սոցիալական վիրավորանքի աղբյուր։

Հասարակության դժգոհությունը խորանում է նաև այն պատճառով, որ պետական կառավարման արդյունավետության ընդհանուր ընկալումը բարձր չէ։ Եթե քաղաքացին իր առօրյայում տեսներ, որ պետական ապարատը արագ, ազնիվ, թափանցիկ և որակյալ է աշխատում, որ նախարարությունները լուծում են խնդիրներ, ոչ թե արտադրում բացատրություններ, որ բարեփոխումները չափելի արդյունք են տալիս, աշխատավարձերի բարձրացումը միգուցե ընկալվեր որպես կառավարման որակի մեջ ներդրում։ Բայց երբ պետական մարմինների աշխատանքի նկատմամբ լայն տարածված է անվստահությունը, երբ քաղաքացին հաճախ բախվում է բյուրոկրատիայի, անպատասխանատվության, ուշացումների, անարդյունավետության, ձևական հաշվետվությունների, անավարտ ծրագրերի, երբ մեծ խոստումները հաճախ չեն վերածվում համապատասխան արդյունքի, բարձրաստիճան պաշտոնյաների աշխատավարձերի բարձրացումը դառնում է ոչ թե ներդրում, այլ պարգև անբավարար աշխատանքի դիմաց։

Այստեղ առաջանում է ամենացավոտ հարցը. եթե աշխատանքի արդյունքը թույլ է, ինչո՞ւ է վարձատրությունը բարձրանում։ Մասնավոր հատվածում աշխատող սովորական մարդը նման տրամաբանություն չի տեսնում։ Եթե նա վատ է աշխատում, նրան չեն պարգևատրում։ Եթե ընկերությունը արդյունք չի ապահովում, աշխատավարձերը չեն կրկնապատկվում։ Եթե արտադրողականությունը չի աճում, գործատուն սովորաբար չի բացում հավել յալ վճարների դուռը։ Իսկ պետական համակարգում, կարծես, ձևավորվում է հակառակ տրամաբանություն. անկախ արդյունքից՝ վերևում գտնվողները կարող են ստանալ ավելի շատ, որովհետև նրանք են որոշում կանոնները։ Այս հանգամանքը խարխլում է հանրային վստահությունը ոչ միայն տվյալ որոշման, այլև ամբողջ պետական կառավարման բարոյական հիմքի նկատմամբ։

Խնդրի խորքում կա նաև իշխանության և հասարակության միջև հեռավորության էլ ավելի մեծացման վտանգ, չնայած, հանուն արդարության, դժվար է պատկերացնել էլ ավելի մեծ հեռավորություն, քան Հայաստանի բնակչության մեծամասնության և այսօրվա իշխանությունների միջև է։ Երբ բարձրաստիճան պաշտոնյաների եկամուտները արագ աճում են, իսկ սովորական քաղաքացիների եկամուտները մնում են նույնը կամ աճում շատ դանդաղ, իշխանավորների կենսակերպը աստիճանաբար կտրվում է հասարակության իրականությունից։ Բարձր աշխատավարձը, պարգևավճարները, ծառայողական մեքենաները, ներկայացուցչական ծախսերը, գործուղումները, պետական միջոցներով ապահովվող հարմարությունները ստեղծում են փակ միջավայր, որտեղ պաշտոնյան կարող է այլևս չզգալ այն ճնշումը, որի տակ ապրում է շարքային աշխատողը։

Նա կարող է տեսականորեն խոսել գնաճից, բայց անձամբ չզգալ, թե ինչ է նշանակում ամսվա վերջին ընտրություն կատարել դեղորայքի և կոմունալ վճարի միջև։ Նա կարող է խոսել աշխատաշուկայի բարեփոխումներից, բայց չապրել նվազագույն կամ միջին աշխատավարձով ընտանիք պահելու անհնարինությունը։ Նա կարող է խոսել կրթության որակից, բայց իր երեխաներին ապահովել լրացուցիչ վճարովի կրթությամբ։ Նա կարող է խոսել առողջապահության հասանելիությունից, բայց օգտվել ավելի բարձրակարգ բուժծառայություններից։ Այս բաժանումը վտանգավոր է, որովհետև պետության ղեկավարումը պահանջում է ոչ միայն մասնագիտական գիտելիք, այլև սոցիալական զգայունություն, սթափություն։ Իսկ սոցիալական զգայունությունը թուլանում է, երբ որոշում ընդունողը նյութապես ապահովագրված է այն խնդիրներից, որոնց լուծման համար պաշտոնապես պատասխանատու է:

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում