Երևան, 29.Սեպտեմբեր.2022,
00
:
00
1 $ = 0 ֏, 1 = 0 ֏, 1 = 0 ֏
ՀՐԱՏԱՊ


Ինչպես «չինական խնձորը» դարձավ նարինջ․ «Փաստ»

ՀԱՆՐԱՀԱՅՏ ՄՈԼՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

«Փաստ» օրաթերթը գրում է

Երևի թե նարինջը ամենահայտնի և բոլորի կողմից սիրված ցիտրուսային միրգն է։ Այդ մրգի ռուսերեն «ապելսին» անվանումը, որը նաև հանրահայտ է հայերեն խոսակցական լեզվում, փոխառնված է հոլանդերեն «appelsien» բառից։ Կա տեսակետ, որ իրականում հիմքում երկու բառ է՝ «apple»` խնձոր, և «cina» (China)՝ Չինաստան: Դրա մասին է վկայում նաև ֆրանսերեն «pomme de Chine» անվանումը , որը թարգմանաբար նշանակում է «չինական խնձոր», թեպետ ներկայում ֆրանսերենում այն փոխարինվել է «orange» բառով։ Ըստ գիտնականների, նարինջը, ինչպես նաև ցիտրուսային մրգերի մեծ մասը, ծնվել է Հարավ-արևել յան Ասիայում: Բույսը մշակվել է Չինաստանում մ.թ.ա 2,5 հազար տարի առաջ:

Օրինակ՝ չինական ձեռագրերից մեկում, որը թվագրվում է 1178 թվականով, նկարագրված են նարինջների և մանդարինների լավագույն 27 տեսակները: Հայտնի է նաև, որ քաղցր նարինջը Եվրոպա է մտել միայն 15-րդ դարում: Վարկածներից մեկի համաձայն, այդ ցիտրուսային միրգը բերվել է 1429 թվականին Վասկո դա Գամայի կողմից Հնդկաստան կատարած ճանապարհորդությունից հետո: Դրանից հետո արագորեն տարածվել է նարնջի ծառերի մշակման նորաձևությունը՝ դրանց համար սկսել են կառուցել հատուկ ջերմոցներ կոչվող ապակե կառույցներ, որոնք կոչվել են օրանժերիաներ (ֆրանսերեն orange՝ «նարիջ» բառից): Մինչև 15-18-րդ դարերը նարինջը աճեցվել է բացառապես ջերմոցներում: Հատկապես շատ ջերմոցներ են եղել Լոնդոնի, Փարիզի և Սանկտ Պետերբուրգի շրջակայքում:

Այնուամենայնիվ, հարավային Եվրոպայում 18-րդ դարում արդեն սկսել են բաց դաշտում ցիտրուսային մրգեր աճեցնելու փորձեր կատարել: Բույսի տարածմանը նպաստել են իսպանացի և պորտուգալացի գաղութարարները, որոնք 15-16-րդ դարերում նարինջը կիտրոնի և այլ ցիտրուսայինների հետ տարել են Արևմտյան Աֆրիկա, Կենտրոնական և Հարավային Ամերիկաներ: Ավելի վաղ արաբ և հնդիկ ծովայիններն են այդ միրգը տարել Աֆրիկայի արևել յան ափեր: Այսպիսով, նարինջը աստիճանաբար դարձել է երկրագնդի արևադարձային և մերձարևադարձային շրջանների հիմնական պտղատու մշակաբույսերից մեկը: Ներկայում ժամանակակից աշխարհում նարնջի ոչ մի վայրի ձև չի պահպանվել: Համաձայն դասակարգումներից մեկի, նարինջները բաժանվում են սովորական, պորտալարային և արյունային տեսակների: Արյունային նարինջների տարբերությունը միջուկի և կեղևի կարմիր գույնն է, որն առաջանում է անտոցիանին պիգմենտի շնորհիվ:

Օրինակ՝ իսպանական թագավորական նարնջենին ունի համեղ և յուրօրինակ պտղամսով փոքրիկ վառ կարմիր պտուղներ: Առանձնանում է նաև կլեմենտին տեսակը, որը մանդարինի և նարնջի հիբրիդ է՝ ստեղծված 1902 թվականին ֆրանսիացի քահանա և պտղաբույծ հայր Կլեմենտի կողմից: Նարնջի սովորական տեսակներն ունեն տարբեր չափերի պտուղներ դեղին, հյութեղ պտղամսով: Պորտալարային տեսակներում պտուղներն ավելի մեծ են, այդ տեսակը ավելի վաղ է հասունանում, իսկ առանձնահատկությունը պտղի վերին մասի ելուստն է: Նարինջն ուտում են թարմ վիճակում, վերածում հյութերի, պահածոների, ջեմի, չրերի, մարմելադի, օգտագործվում են հրուշակեղենը համեմելու համար, եթերայուղ են ստանում կեղևից, ծաղիկներից և տերևներից, պեկտինն էլ ստանում են ծառի կեղևից, իսկ մշակման բոլոր թափոնները՝ կեղևը և քամած պտղամիսը, օգտագործում են անասնակերերի մեջ:

ԿԱՄՈ ԽԱՉԻԿՅԱՆ

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում

Տեղեկությունները թե ադրբեջանցիները Ջերմուկից ու Իշխանասարից հետ են քաշվել` կեղծ են․ Դավիթ Թորոսյան Էլեկտրաէներգիայի անջատման հասցեները և ժամանակացույցը Ադրբեջանը մտադիր է Արցախի օկուպացված տարածքներում առաջիկա 5 տարում բնակեցնել 66 հազար մարդու Թուրքիայի ԱԽ-ն Հայաստանին մեղադրել է սադրանքներ կատարելու մեջ Ադրբեջանի հերթական սադրանքը բացահայտ արհամարհանք է ՄԱԿ ԱԽ անդամ պետությունների կողմից հնչեցված կոչերին. ԱԳՆ Ադրբեջանական ներխուժումը պետք է դատապարտվի և կանգնեցվի. Փաշինյանի գրառումը Ադրբեջանական սադրանքի հետևանքով հայկական կողմն ունի 3 զոհ․ ՊՆ Հանրապետության մի շարք հասցեներում կդադարեցվի ջրամատակարարումը Ռոբերտ Քոչարյանը երկարացնում է Նիկոլ Փաշինյանի քաղաքական կյանքը Թշնամու կողմն ունի տուժածներ ՀՀ–ում Ռուսաստանի դեսպանն այցելել է Վայոց Ձորի և Սյունիքի մարզեր Այս պահին կրակոցները շարունակվում են, զոհեր չունենք. Դավիթ Թորոսյան Գյուղացիները չեն կարող ցույց տալ, թե ինչն եմ սուտ ասել, ես իմ բոլոր ասածներն արել եմ. Քերոբյան ԱԺ-ում ներկայացված 3 ուժերը կարող են սկիզբ դնել իրական համախմբման և ապահովել «մասնակի իշխանափոխություն»․ Վարդևանյան Փաշինյանի «դեղին քարտը»՝ Արամ Խաչատրյանին. մարզպետարանում փոփոխություննե՞ր են սպասվում Ադրբեջանի ԶՈւ-ն կրակ է բացել արևելյան ուղղությամբ տեղակայված մարտական դիրքերի ուղղությամբ Դավիթ Տոնոյանը կմնա կալանքի տակ. դատարանը մերժել է նրան ազատ արձակել՝ 35 միլիոն դրամ գրավի դիմաց Իրանի նախագահն այսօր հանդես կգա ժողովրդին ուղղված կոչով Հայաստանում հիմնվել է խխունջաբուծության առաջին ֆերման 43-ամյա վարորդը Volkswagen-ով մի քանի պտույտ շրջվելով՝ հայտնվել է ձորակում․ տուժածներ չկան Նիկոլ Փաշինյանն ԱԺ է գնում. թիմակիցները հարցեր ունենՄիակողմանի հանրաքվեները վնասում են դիվանագիտական գործընթացին. Էրդողանը՝ Զելենսկուն Նախատեսվում է Երևանում ձևավորել երկու նոր՝ քրեական և քաղաքացիական դատարաններ Վրաստանի, Ադրբեջանի և Թուրքիայի հատուկ նշանակության ստորաբաժանումները զորավարժանքներ կանցկացնեն Ադրբեջանի առավելապաշտական քաղաքականությունն անթույլատրելի է և պետք է միանշանակորեն դատապարտվի միջազգային հանրության կողմից. Արարատ Միրզոյանը՝ ֆրանսիացի սենատորներին Փայլանը՝ Թուրքիայի իշխանություններին․ «Նախ ներողություն խնդրեք հայերից, քրդերից և ասորիներից» Մի մասնակցիր քրիստոնյա հայերին սպանող նավթպետական բռնապետության «սպիտակեցման» փորձերին». Սերժ Թանկյանը` Մարկ Մարթելին Չեմ հասկանում՝ ինչ է կատարվում ամեն անգամ, երբ Հայաստանի հավաքականը հանդես է գալիս Իռլանդիայում. Կապառոս Վաղը ժամանակավորապես կդադարեցվի Շենգավիթ վարչական շրջանի որոշ հասցեների ջրամատակարարումը Աղբերք գյուղում հողարկավորեցին Ադրբեջանի վերջին ագրեսիայի հետևանքով զոհված Ադամ Կիրակոսյանին Չի ստացվի ՆԱՏՕ-ի անդամ երկրի զորքը բերել, ռուսական բազա ունենալով եւ Իրանի հետ հարաբերություն կառուցելով․ Ռ․ Քոչարյան Եթե մի 10 օր էլ չմթերեցինք, խաղողը դառնում է չամիչ, քաշ էլ չի ունենալու. Հիմնական հարցը մթերման գինն է. խաղողագործ 6454 երեխայի նշանակվել է երրորդ և հաջորդ երեխայի ծննդով պայմանավորված 50,000 դրամ աջակցություն. ԱՍՀՆ Մոսկվայում ԱՄՆ դեսպանատունը կոչ է արել իր քաղաքացիներին անհապաղ լքել Ռուսաստանը Հայ ժողովուրդը ամենաշատ թվով զոհեր` 1,5 միլիոն, ունեցել է, երբ չի պայքարել. Վարդանյանը՝ ԼՏՊ-ի հայտարարությունների մասին Պատահար Գյումրի-Արմավիր ճանապարհին. վարորդը մահացել է Տարադրամի փոխարժեքը ՀՀ բանկերում «Չենք կարող բուժվել այն միջավայրում, որը մեզ հիվանդացրել է». ՀՀ երկրորդ նախագահՀայաստանը՝ «դեմոկրատիայի» և «ավտոկրատիայի» պատերազմի արանքում. Արտակ ԶաքարյանԹագուհի Թովմասյանը հյուրընկալել է Ֆրանսիայի Արտակարգ և լիազոր դեսպան Անն ԼույոյինՀայաստանում առաջին անգամ կանցկացվի հոկեյի մրցաշար ԱԻՆ-ից զգուշացնում են Թուրքիայի և Ադրբեջանի ԱԳ նախարարները քննարկել են իրավիճակը տարածաշրջանում Արա Աբրահամյանը՝ Լևոն Տեր-Պետրոսյանի մասին Վթարի է ենթարկվել Թալին համայնքի նորընտիր ղեկավար ՔՊ-ական Տավրոս Սափեյանը ԱՄՆ Սենատում բանաձև է ներկայացվել Բաքվին անվտանգային աջակցությունը դադարեցնելու հարցով Սպիտակ տունը մեկնաբանել է Արմեն Գրիգորյանի և Հիքմեթ Հաջիևի հանդիպումը Ընտրություն հարձակման տակ. Դոնբասը քվեարկեց Ռուսաստանին միանալու օգտինԱրմեն Գրիգորյանը Սպիտակ Տանը հանդիպել է Ադրբեջանի նախագահի օգնական Հիքմեթ Հաջիևի հետ Վերին Լարսի անցակետում զորակոչի ենթակա բոլոր ռուսաստանցիներին առձեռն կհանձնվեն զինվորական ծանուցագրեր