Ադր­բե­ջա­նը փոր­ձում է Հա­յաս­տա­նին կեղծ օրա­կարգ թե­լադ­րել

ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի ԱՄՆ-ի նախկին համանախագահ Քերի Քավանոն «Ամերիկայի ձայնի» հետ զրույցում կարծիք է հայտնել, որ Ադրբեջանը փորձում է փոխել Արցախյան հակամարտության ձևաչափը: Անշուշտ, Բաքուն վաղուց է ցանկանում փոխել ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի ձևաչափը և Թուրքիային ներգրավել՝ որպես ակտիվ միջնորդ: Ադրբեջանում միշտ մտավախություն է եղել, որ Հայաստանի ռազմաքաղաքական դաշնակից Ռուսաստանը, հայկական ազդեցիկ սփյուռք ունեցող Ֆրանսիան և ԱՄՆ-ն միակողմանիորեն կպաշտպանեն Հայաստանի շահերը:

Սակայն Քավանոն ձևաչափի փոփոխություն ասելով՝ բոլորովին այլ շեշտադրում է արել: Նա նշել է. «Թեև Բաքուն մերժում է Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի պահանջը՝ Արցախյան կողմի՝ բանակցություններին միանալու վերաբերյալ, այնուամենայնիվ, ներքին կերպով Ադրբեջանում որոշ քայլեր արվել են։

Բաքուն հայտարարել է, որ բանակցությունների ձևաչափը պետք է նույնը մնա, բայց նկատել է, որ ներքին կարգով փոխել է իր պատվիրակության կազմը՝ ավելացնելով այնտեղ Լեռնային Ղարաբաղի ադրբեջանական համայնքի ներկայությունը։ Ես սա դիտարկում եմ որպես որոշակի նախապատրաստության նշան՝ բանակցային ձևաչափը փոխելու հեռանկարով»:

Թե ինչու է հենց հիմա Ադրբեջանը փորձում նման քայլերի դիմել, դիվանագետը չի մանրամասնում: Սակայն ակնարկում է, որ Բաքուն դա անում է ի պատասխան ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի հայտարարությունների. դառնալով վարչապետ՝ Փաշինյանը հռչակեց, որ բանակցություններում չի ներկայացնում Արցախը, քանի որ չի ընտրվել Արցախի ժողովրդի կողմից, Արցախի քաղաքացիներն ընտրում են սեփական իշխանություններին և երկրի ղեկավարին, հետևաբար Բաքուն պետք է ուղիղ բանակցությունների մեջ մտնի Արցախի հետ: Այսինքն՝ Փաշինյանը ձգտում է վերականգնել բանակցությունների եռակողմ ձևաչափը, որի իրավական հստակ արտահայտությունն է եղել հրադադարի մասին եռակողմ պայմանագիրը՝ կնքված 1994-1995թթ.-ին Հայաստանի, Արցախի և Ադրբեջանի միջև: Սակայն այսօր դա սկզբունքորեն անընդունելի է Ադրբեջանի համար, քանի որ այդկերպ կճանաչի Արցախի սուբյեկտայնությունը և փաստացի անկախությունը: 

Ադրբեջանն այս իրավիճակում իբր խորամանկ հնարք է մտածել՝ փորձելով բանակցությունները բաժանել երկու հարթության. Հայաստան-Ադրբեջան և Արցախ-«Արցախի ադրբեջանական համայնք»:

Այսինքն՝ Ադրբեջանի ղեկավարությունը, հրաժարվելով Արցախի հետ ուղիղ բանակցությունների մեջ մտնելուց, փոխարենը առաջարկում է, որ Հայաստանն ու Արցախը բանակցային կողմ ճանաչեն «Արցախի ադրբեջանական համայնքին»:

Արդյունքում բանակցային ձևաչափը վերածվում է խեղկատակության: Այդկերպ Ադրբեջանը ճնշում է գործադրում միջնորդների և Հայաստանի վրա, որպեսզի հրաժարվեն Արցախը բանակցային սեղանի շուրջ վերադարձնելու գաղափարից:

Հակառակ դեպքում պետք է բանակցային կողմ ճանաչեն «Արցախի ադրբեջանական համայնքին»: Իսկ ինչպիսի՞ն է Հայաստանի պաշտոնական դիրքորոշումը: Փաշինյանը առիթ ունեցել է ասելու, որ, այսպես կոչված, «Արցախի ադրբեջանական համայնքը» հենց Ադրբեջանի քաղաքացիներ են և ընտրել են Իլհամ Ալիևին՝ ներկայացնելու իրենց տեսակետը բանակցություններում, մինչդեռ արցախցիները Փաշինյանին չեն ընտրել, ունեն սեփական ընտրված իշխանություններ:

Հայկական կողմի դիրքորոշումը հստակ է, սակայն Ադրբեջանի ղեկավարությանը չեն հուզում փաստերն ու փաստարկները, Բաքվի պաշտոնական քաղաքականությունն ամբողջովին կառուցված է Արցախի հարցում իրականությունը, պատմական արդարությունն ու իրավական լուծումները մերժելու վրա: Ըստ այդմ, հարց է առաջանում, թե ինչու է Հայաստանը կամավոր ներգրավվում նման անհեռանկարային բանավեճի մեջ:

Իսկապես կարիք կա՞ այդպես շեշտադրել, որ Հայաստանը Արցախին չի ներկայացնում, որքանո՞վ է դա ամրապնդում մեր դիրքերը բանակցային պրոցեսում, արդյոք դա բավարա՞ր է Արցախին բանակցային սեղանի շուրջ վերադարձնելու համար:

Այն դիրքորոշումը, թե Արցախին բանակցային սեղանի շուրջ վերադարձնելու Փաշինյանի պնդումը փակուղու առջև է կանգնեցրել Բաքվին, այնքան էլ իրականությանը չի համապատասխանում: Տեսնում ենք, որ ադրբեջանական կողմը ի պատասխան ստեղծում է բոլորովին կեղծ օրակարգ՝ ստիպելով հայկական կողմին զբաղվել դրա չեզոքացմամբ:

Որևէ պարագայում Հայաստանը չպետք է լեգիտիմացնի «Արցախի ադրբեջանական համայնք» կեղծ երևույթը, այլապես ակամա կընդունի, որ Արցախը Ադրբեջանի ներքին խնդիրն է, Ադրբեջանի տարածքում երկու համայնքների համատեղ գոյակցելու խնդիր: Սա վատագույն ուղին է, որով կարելի է շարժվել բանակցային ճանապարհով:

Այսպես, թե այնպես, Արցախը հանդիսանում է բանակցային կողմ: Դրա վկայությունն է այն, որ միջնորդները պարբերաբար հանդիպում են Արցախի իշխանությունների հետ և քննարկումներ ունենում: Բոլոր կողմերի համար էլ հստակ է, որ անգամ եթե Երևանն ու Բաքուն ինչ-որ համաձայնության հասնեն, վերջին խոսքը արցախցունն է: 

Ազգերի ինքնորոշման իրավունքի սկզբունքը անբեկանելիորեն արդեն ամրագրված է բանակցային ամբողջ գործընթացում, և միջնորդներն էլ դա ընդունել են: Ադրբեջանի պահանջների հարցում զիջումներ անելիս պետք է զգույշ լինել. վատ նախադեպեր ունենք. սահմանում հարաբերական անդորր պահպանելու դիմաց կարծես զիջեցինք Վիեննայում և Սանկտ Պետերբուրգում ձեռք բերված պայմանավորվածությունների հարցում, ըստ որոնց պետք է միջադեպերի ուսումնասիրության և հետաքննության մեխանիզմներ ներդրվեին շփման գծում և ընդարձակվեին ԵԱՀԿ գործող նախագահի անձնական ներկայացուցչի գրասենյակի կազմը: 

Մինչդեռ Փաշինյանի և Ալիևի «վերելակային բանակցություններից» հետո անգամ սահմանին կրակոցներ եղան, եղան նաև զոհեր: Ավելորդ խաղաղասիրությունը չի երաշխավորելու խաղաղությունը. 2016թ.-ի ապրիլյան պատերազմը դրա վառ վկայությունն էր:

Հ.Գ.- Ի դեպ, Քերի Քավանոն մեկ այլ ուշագրավ դիտարկում է արել՝ կապված Մեղրին Արցախով փոխանակելու «պատմության» հետ: Հայտնի է, որ 2001 թվականի ապրիլին Քի Վեսթում ՀՀ նախկին նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանի հետ միջնորդները քննարկել են հակամարտության կարգավորման ինչ-որ տարբերակ, ըստ որի, իբր Մեղրին պետք է փոխանակվեր Արցախի հետ: Քավանոն պնդել է, որ իրականությունն այլ էր, և սեղանին դրված տարբերակներն այդչափ պարզունակ չէին։

«Ի սկզբանե Քի Վեսթում նախատեսված չէր ստորագրել որևէ փաստաթուղթ, այլ բանակցությունների հաջողության դեպքում փաստաթուղթը պետք է ստորագրվեր որևէ չեզոք տարածքում, հավանաբար՝ Եվրոպայում»,- ասել է նա՝ անհասկանալի թողնելով, թե ի վերջո ինչպես ձախողվեցին և մոռացվեցին այդ քննարկումները: Բայց Քավանոն փաստացի արձանագրել է, որ Մեղրիի փոխանակման մասին տարածված թեզն առնվազն չափազանցված է, եթե չասենք ՝շինծու:

ՏԻԳՐԱՆ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ