Եվրամիությունից չակնկալել ավելին

Եվրոպական միության արտաքին գործերի հանձնակատար Ֆեդերիկա Մոգերինին օրերս այցելել էր Ադրբեջան և Հայաստան: Իտալուհի դիվանագետը` որպես համաեվրոպական դիվանագիտության բարձրագույն ներկայացուցիչ, առաջին անգամ է այցելում Ադրբեջան և Հայաստան: Եթե նախկինում` 2009-ից սկսած, ԵՄ-ի «Արևելյան գործընկերություն» ծրագրով նախատեսվում էր ամբողջ Հարավային Կովկասn ինտեգրել ԵՄ-ին, ապա այսօր իրավիճակը բոլորովին այլ է: Մեր տարածաշրջանը մասնատված է առավել, քան երբևէ:

Պատահական չէ, որ Ադրբեջանից ու Հայաստանից հետո կամ առաջ Մոգերինին Վրաստան չի այցելել, քանի որ Վրաստանը, ստորագրելով Ասոցացման համաձայանգիրը, այլևս այլ հարթության մեջ է: Հայաստանը ԵՏՄ անդամ է, իսկ Ադրբեջանը չի միանում որևէ ինտեգրացիոն կառույցի:

Եվրոպացիներին մեր երկրները հետաքրքիր են որպես մեկ ամբողջական տարածաշրջան, առանձին վերցրած երեք երկրները լուրջ հետաքրքրություն չեն ներկայացնում: Սակայն Ռուսաստանի քաղաքականության արդյունքում ԵՄ-ն ստիպված է հարավկովկասյան երեք երկրների հետ զարգացնել սոսկ երկկողմ հարաբերություններ: Դա է պատճառը, որ եվրոպացիների նախկին էնտուզիազմը մարել է: ԵՄ-ն դարձել է ավելի պրակտիկ և զուսպ: ԵՄ-Ռուսաստան ինտեգրացիոն պատերազմում Եվրոպան հաղթել է Վրաստանում, սակայն դիրքերը զիջել Հայաստանում և Ադրբեջանում:

Մոգերինին իր այցի ընթացքում որևէ նոր հայտարարությամբ հանդես չի եկել, սակայն տվել է մի ուշագրավ սահմանում: Եթե նախկինում փորձ էր արվում Հայաստանն ու Ադրբեջանը ներկայացնել եվրոպական պետություններ, ապա Մոգերինին այսօր մեզ անվանում է «կամուրջ Եվրոպայի և Ասիայի միջև»:

Այսպես է նա բնորոշել Հայաստանն ու Ադրբեջանն իր հոդվածում: Հաճախ Հայաստանում կա միֆականացված պատկերացում Եվրամիության մասին, անգամ լրատվամիջոցներն ու փորձագետները ԵՄ-ն ներկայացնում են մի սուբյեկտ, որի հետ հարաբերությունների զարգացումը կախված է սոսկ ԵՄ-ից և Հայաստանից: Եվրամիությունը 28 պետությունների միություն է, որտեղ շատ հարցերում չկա միասնական դիրքորոշում: ԵՄ-ն տնտեսական հսկա է, բայց քաղաքական թզուկ:

Եվ հենց այդ դիտանկյունից էլ պետք է ելնել` հասկանալու, թե ինչ է ուզում ԵՄ-ն և ինչ կարող ենք ակնկալել Եվրամիության հետ հարաբերություններից, թե ինչու Հայաստանը դարձավ ԵՏՄ անդամ` չստորագրելով ԵՄ-ի հետ ասոցացման համաձայնագիրը: Մոգերենին իր հոդվածում այցի մանրամասները ներկայացնելիս ակամա բացահայտել է ԵՄ-ի քաղաքականության բովանդակությունը մեր երկրների հանդեպ: Որո՞նք են եղել քննարկված հիմնական թեմաները: Ադրբեջանի պարագայում առաջնայինը էներգետիկ, տնտեսական համագործակցությունն է, այսինքն` ադրբեջանական գազը Վրաստանի և Թուրքիայի տարածքով Եվրոպա հասցնելու խնդիրը: Այս հարցում Մոգերինին Ադրբեջանին անվանել է ռազմավարական գործընկեր:

Էներգետիկ խնդիրն առաջնային է Եվրամիության համար, դա պարզ և հասկանալի տնտեսական շահ է: Իսկ Եվրամիությունը, նախևառաջ, տնտեսական միություն է: Բացի դրանից` Մոգերինին կարևորել է Ադրբեջանի ռազմավարական նշանակությունը` որպես Ռուսաստանի, Իրանի և Թուրքիայի հետ հարևան երկիր: Այստեղ պետք է նկատել, որ ԵՄ պաշտոնյաները Հայաստանի մասին խոսելիս չեն կիրառում «ռազմավարական գործընկեր» եզրույթը: Մոգերինին մեզ անվանել է սոսկ «լավ գործընկեր»: Այնուհետ Մոգերինին Ալիևի և Մամեդյարովի հետ քննարկել է Արցախյան հակամարտությունը: Նա կրկնել է Եվրահանձնաժողովի նախագահ Դոնալդ Տուսկի հայտարարությունը, որ Եվրամիությունը հարգում է Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականությունը, ինքնիշխանությունն ու անկախությունը և չի ճանաչում Լեռնային Ղարաբաղը:

Մոգերինին ասել է, որ ԵՄ-ն աջակցում է Մինսկի խմբին և կողմ է հակամարտության խաղաղ կարգավորմանը: Նոր միայն այս ամենից հետո խոսվել է ժողովրդավարության ու մարդու իրավունքների խնդիրների մասին: Իսկ ի՞նչ է Մոգերինին քննարկել Հայաստանում: Սեփական հոդվածում Հայաստանի մասին Մոգերինին անդրադարձել է ընդամենը մեկ պարբերությամբ`շեշտը դնելով ժողովրդավարական բարեփոխումների ոլորտում համագործակցության վրա: Արցախյան խնդրի առնչությամբ Մոգերինին Երևանում սոսկ հայտարարել է, որ ստատուս քվոն անընդունելի է, բայց ռազմական լուծում ևս գոյություն չունի:

Բնական է, որ Մոգերինին Երևանում չէր կարող իրեն թույլ տալ հայտարարել, որ ճանաչում է Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականությունը և չի ճանաչում Լեռնային Ղարաբաղը: Խոսվել է, բնականաբար, ԵՄ-Հայաստան նոր իրավական փաստաթղթի շուրջ բանակցությունների, վիզային ռեժիմի ազատականացման հեռանկարների մասին, որոնց շուրջ դեռևս որևէ հստակություն չկա: Բանակցությունները կրկին գաղտնի են ընթանում: Էդվարդ Նալբանդյանը խոսել է նաև սիրիահայերի հարցում ԵՄ-ից օգնություն ստանալու ակնկալիքներից: Մեր ակնկալիքները ԵՄ-ից, իհարկե, պարզ են` գումար և բարեփոխումներին աջակցություն: Բայց քիչ է խոսվում, թե մենք ինչ ենք տալիս ԵՄ-ին, որն է ԵՄ-ի շահը Հայաստանում:

Ադրբեջանի պարագայում պարզեցինք, որ գերական էներգակիրներն են` գազն ու նավթը: Այդ շահի համար ԵՄ-ն պատրաստ է հաճախ անտեսել Ադրբեջանում հաստատված ավտորիտար-կիսասուլթանական ռեժիմը: Այո՛, պատասխանն ակնհայտ է. Հայաստանը ԵՄ-ի համար տնտեսական լուրջ հետաքրքրություն չի ներկայացնում: Պետք է հասկանալ, որ ԵՄ-ն տնտեսական միություն է, քաղաքական և հատկապես ռազմական անվտանգության տեսանկյունից այդ միությունը թույլ է: Եվրամիությանը չհաջողվեց անգամ ստիպել կամ համոզել իր անդամության թեկնածու Թուրքիային բացել հայ-թուրքական սահմանը:

Հետևաբար, ԵՄ-ն չէր էլ կարող Ռուսաստանի հետ մրցակցել անվտանգության ոլորտում, ուստի պարզ է, որ մեր ակնկալիքները ԵՄ-ից պետք է լինեն նախ և առաջ տնտեսական: Մեր նշանակությունը ԵՄ-ի համար ակամա դարձել է դեստրուկտիվ: Հայաստանը կարող է պատերազմի դեպքում կործանել Ադրբեջանի էներգետիկ ենթակառուցվածքները, այսինքն` հարվածել ԵՄ-ի տնտեսական շահերին: Դա է պատճառը նաև, թե ինչու է այդքան կարևորվում հակամարտության խաղաղ կարգավորումը, սակայն թե ինչպես այն պետք է խաղաղ կարգավորվի, ինչ կարգավիճակ պետք է ունենա Արցախը, ԵՄ-ն չունի պատասխան և չի էլ կարող իրեն թույլ տալ ունենալ պատասխան, քանի որ 28 տարբեր շահեր ունեցող պետությունների միություն է:

Բայց արդյոք պե՞տք է սահմանափակվել նրանով, ինչ ունենք այսօր ԵՄ-ի հետ: Իհարկե, ոչ: Մեր ազդեցիկ կապիտալը կարող է լինել իսկապես ժողովրդավարական երկիր լինելը, ուր մարդու քաղաքական և տնտեսական ազատություններն ու իրավունքները հարգվում են, պաշտպանված են օրենքով: Դա երկրում եվրոպական տնտեսական ներդրումների համար ակնկալիքներ կստեղծի:

Ամբողջ հարցն այն է, որ դա հենց մեզ պետք է հուզի, ոչ թե ԵՄ-ին: Շատերը սպասում են, որ ԵՄ-ն կգա ու մեզ կբարեփոխի: Թող անիմաստ հույսեր չփայփայեն: Ինչպես ասում են` խեղdվողներին փրկելը խեղդվողների գործն է: Ուկրաինան դրա փայլուն օրինակն է: Պարզապես հարկ է գիտակցել, որ այսօր ԵՄ-ի շահն ավելի շատ կապված է Ադրբեջանի, քան Հայաստանի հետ: Եվ ամենևին պատահական չէր, որ Հայաստանը հայտնվեց ԵՏՄ-ում:

Տիգրան Խաչատրյան