Ընտրական օրենսգիրքն ու քաղաքական ուժերի «փորացավերը»

Նոր Սահմանադրության համաձայն` հաջորդ խորհրդարանական ընտրություններն անցկացվելու են 100 տոկոս համամասնական ընտրակարգով, այսինքն` բացառապես կուսակցությունների և դրանց դաշինքների ցուցակներով: Իսկ թե կոնկրետ ինչպես են անցկացվելու այդ ընտրությունները, ինչ մեխանիզմներով, սահմանում է Ընտրական օրենսգիրքը: Եվ ահա կառավարությունն արդեն հաստատել է օրենսգրքի նախագիծը, որը բուռն քննարկումների առիթ է դարձել: Այլ կերպ չէր էլ կարող լինել:

Ընտրական օրենսգիրքը սահմանում է խաղի կանոնները, որոնցով քաղաքական ուժերը գալու են իշխանության: Ընտրական օրենսգրքի նախագծում ներկայացված են բազում նորարարություններ, որոնք առաջին հայացքից նույնիսկ դժվար ընկալելի են: Օրինակ` խորհրդարանում նախատեսվում է նվազագույնը 101 պատգամավորական տեղ, բայց, ըստ անհրաժեշտության, այդ թիվը կարող է ընդլայնվել: Խորհրդարանը ձևավորված է համարվում, եթե որևէ կուսակցություն կամ կուսակցությունների դաշինք ստանում է 50 + 1% ձայն կամ 53 մանդատ:

Բայց որպեսզի ապահովվի Սահմանադրությամբ պարտադրվող կայուն մեծամասնությունը, հաղթող ուժի մանդատներն օդից ավելացվում են ևս մի քանիսով` մինչև ընդհանուր թվի 54%-ը: Կուսակցություններն ընտրողների առջև հանդես են գալու երկու ցուցակով` համապետական և տարածքային, ընդ որում` ներգրավվելու են նաև ազգային փոքրամասնությունների ներկայացուցիչներ:

Տարածքային ցուցակներում ներառվելու են կուսակցության այն թեկնածուները, ովքեր հայտնի են տեղի բնակչությանը: Մարդիկ, ըստ էության, քվեարկելու են ոչ միայն կուսակցության, այլև ցուցակի կոնկրետ մարդկանց օգտին, որոնք, ի դեպ, կարող են այդ կուսակցության անդամ չլինել: Քվեարկության օրը յուրաքանչյուր կուսակցության համար նախատեսվում է առանձին գույնով քվեաթերթիկ:

Ընտրողը քվեարկելու է ինչպես համապետական, այնպես էլ տարածքային ցուցակներով: Մի խոսքով, բավական խայտաբղետ մեխանիզմներ են: Ընդդիմության ներկայացուցիչները քննադատում են այդ նախագիծը: Բնականաբար, իշխանությունը մեղադրվում է ընտրությունները կեղծելու նոր՝ կատարելագործված մեխանիզմ հրամցնելու մեջ: Ընդդիմությունն իշխանությանն ասում է, որ եթե ուզում եք արդար ընտրություններ լինեն, ուրեմն մի կողմ թողեք այդ բոլոր թիթիզ նորամուծությունները և հրապարակեք քվեարկած քաղաքացիների ցուցակները, որ հնարավոր լինի պարզել և ապացուցել, թե քանի ձայն է կեղծվում, քանի կրկնակի քվեարկություն և լցոնում է լինում: Մյուս խնդիրը, որ անհանգստացրել է ընդդիմության ներկայացուցիչներին, վերաբերում է այդ համապետական և տարածքային ցուցակներին:

Ընդդիմադիրների համոզմամբ` դա թաքնված մեծամասնական համակարգ է, երբ ընտրողն առանձին ցուցակով քվեարկելու է, փաստորեն, տեղի հեղինակությունների, օլիգարխների օգտին: Մյուս վիճահարույց կետը վերաբերում է ընտրատեղամասերում դիտորդների և լրագրողների ներկայության սահմանափակմանը. ընտրատեղամասում միաժամանակ առավելագույնը կարող է լինել 8 դիտորդ և լրագրող: Քննադատների խոսքով` դա սահմանափակում է քվեարկությունը վերահսկելու հնարավորությունը:

Ընդդիմադիր ուժերն առաջարկում են ընտրատեղամասներում ապահովել տեսախցիկներով ուղիղ հեռարձակում, պահանջում են, որ քվեարկելիս մարդկանց մատները թանաքոտվեն և այլն: Անշուշտ, բոլոր այդ մեղադրանքներն ու քննադատություններն ունեն օբյեկտիվ պատճառներ: Իշխանությունը պատրաստ է բանակցել հիմնական խնդրահարույց հարցերի շուրջ, սակայն կտրականապես դեմ է քվեարկած քաղաքացիների ցուցակները հրապարակելուն: Հիմնավորումն այն է, որ խախտվում է անձի գաղտնի քվեարկության իրավունքը: Հասկանալի է իշխանության փորացավը: Բնական է, որ այդ ցուցակները հրապարակելիս շատ ու շատ հետաքրքիր մանրամասներ կպարզվեն մեր երկրում անցկացվող ընտրությունների վերաբերյալ, թե իրականում քանի մարդ է մասնակցել քվեարկությանը: Դա կարող է խայտառակ ցուցանիշ լինել և միանգամից ազդել ընտրությունների լեգիտիմության վրա, թեկուզ միայն իրական մասնակցության թվի առումով: Բայց արդյոք դա երաշխի՞ք է, որ ցուցակները հրապարակելով ընտրությունները կհամարվեն արդար: Ոչ, իհարկե: Իրականությունը շատ ավելի դաժան է:

Հրապարակվեն, թե չհրապարակվեն քվեարկած քաղաքացիների ցուցակները, հաղթողին որոշում են քվեաթերթիկների կողմ ձայների քանակով: Կեղծիքների մեխանիզմը միայն ընտրակաշառքը, լցոնումները և կրկնաքվեարկությունները չեն: Կա հայտնի մի խոսք, որը վերագրվում է Ստալինին՝ «Կարևորն այն չէ, թե ինչպես են քվեարկել, կարևորն այն է, թե ով է հաշվում քվեները»: Իսկ քվեները հաշվում է տեղամասային հանձնաժողովի նախագահությունը, ով, եթե որևէ վերահսկողության չի ենթարկվում ընդդիմադիր կուսակցությունների վստահված անձերի, լրատվամիջոցների և դիտորդների կողմից, ապա կարող է ցանկացած օրենսդրության պարագայում հաշվել այնպես, ինչպես իրեն ասել են, որ հաշվի:

Ընտրական օրենսգրքում կարևորն այդ ամենը վերահսկելու մեխանիզմն է, որն արդեն առկա է: Արդյունավետ վերահսկել կարող են միայն տեղում ընդդիմադիր կուսակցությունների վստահված անձինք, հանձնաժողովում ներկայացուցիչները, դիտորդներն ու լրագրողները, ինչու ոչ, սեփական տեսախցիկներով: Բայց պարզվում է, որ ընդդիմադիր ուժերը չունեն այդքան վստահված անձեր, ներկայացուցիչներ: Տեսախցիկները չեն կարող տեսանկարահանել այն, ինչ տեսնում է հանձնաժողովի նախագահը քվեաթերթիկները հաշվելիս: Դա արդեն կդառնա բաց քվեարկություն, ինչը Սահմանադրությամբ արգելվում է:

Տեսախցիկներով առցանց հեռարձակում ապահովելը, իրականում, ավելորդ ֆինանսական ծախս է: Այդքան սարք տեղադրելը, վերահսկելը նույնպես դժվար պատկերացնելի է: Այլ կերպ ասած՝ սատանայի գլուխը թաղված է բոլորովին այլ տեղ: Եթե ընդդիմադիր ուժերը հայտարարում են, որ իրականում իրենց օգտին է քվեարկել ժողովուրդը, ապա անհասկանալի է, թե ինչու այդ ուժերը տեղերում, բոլոր ընտրատեղամասերում չեն կարողանում ապահովել անհրաժեշտ թվով վստահված անձեր, հանձնաժողովներում` ներկայացուցիչներ, դիտորդներ, իրենց համակրող լրատվամիջոցներ, որպեսզի լիարժեք վերահսկեն ընտրական գործընթացը:

Ստացվում է, որ չունեն պարզապես այդքան համակիրներ, մարդկային ռեսուրսներ: Այս ամենից հասկանալի է դառնում նաև, թե ինչու են դժգոհում համապետական և տարածքային ցուցակներից: Ախր տեղերում այդքան կուսակցականներ չունեն, որպեսզի ներկայացնեն ցուցակներում: Մեր երկրի կուսակցությունները, բացառությամբ մեկ-երկուսի, ընդամենը երևանյան կուսակցություններ են, ընդ որում` Երևանի կենտրոնի կուսակցություններ, անգամ ամբողջ մայրաքաղաքի մասշտաբով չունեն կուսակցականների, համակիրների, նվիրյալների մեծ բանակ:

Հետևաբար, հասկանալի է դառնում, թե ինչու են այս կամ այն ուժերը բողոքում այս կամ այն բանից, բայց երբեք չեն ընդունում իրենց սխալները: Թերևս միայն Նիկոլ Փաշինյանն է անկեղծ գտնվել և հայտարարել, որ քանի դեռ ընդդիմադիր կուսակցությունները չեն կարողանում տեղերում իրենց վստահված անձերով վերահսկել գործընթացը, տեր կանգնել իրենց հնարավոր հաղթանակին, ապա անիմաստ է խոսել մնացած բաների մասին: Այնպես որ, խնդիրը միայն իշխանության քաղաքական կամքի բացակայությունը չէ: Այո, պետք է, որ իշխանությունը հնարավորինս ապահովի ընտրությունների հանդեպ վստահությունը` թեկուզ ցուցակները հրապարակելով:

Բայց ակնհայտ է, որ խնդիրը միայն դա չէ: Ինչևէ, այս նոր ընտրություններով հստակ կարձանագրվի, թե որ կուսակցություններն են կենսունակ, ճկուն և պատրաստ փոխվել, իսկապես աշխատել ժողովրդի, հանրության հետ: Կարծես ստեղծվում են նախադրյալներ, որ իշխանության համար պայքարը Երևանի կենտրոնի մի քանի փողոցներից տեղափոխվի նաև Հայաստանի այլ բնակավայրեր, որտեղ, հույս ունենանք, որ կծավալվի քաղաքակիրթ պայքար` իր հետ առողջացնելով քաղաքական գաղջ մթնոլորտը: Առաջիկա ընտրությունները կդառնան կուսակցությունների զտման ընտրություններ:

Տիգրան Խաչատրյան