Հայաստանը Արցախյան հակամարտության կողմերից մե՞կն է, թե՞ միջնորդ

Վերոնշյալ հարցադրումը շատերի համար տարօրինակ կարող է թվալ, սակայն շատ իզուր: Պարզվում է, որ Հայաստանը չգիտի և չի էլ կարող որոշել, թե որը պետք է լինի Արցախի վերջնական կարգավիճակը: Այդ եզրակացությանն ենք գալիս` ծանոթանալով Հայաստանի փոխարտգործնախարար Շավարշ Քոչարյանի հայտարարություններին: Ավստրիական Die Presse օրաթերթին տված հարցազրույցում, պատասխանելով հարցին, թե Արցախյան հակամարտության լուծման համար Հայաստանը պատրա՞ստ է փոխզիջման, Շավարշ Քոչարյանը նշել է հետևյալը.

«Միակողմանի փոխզիջում չի լինելու: Անհրաժեշտ է գիտակցել, որ կան հարցեր, որոնք Հայաստանի իրավասության մեջ չեն գտնվում: Երևանը չի կարող ասել՝ մենք պատրաստ ենք հանձնել տարածքներ, այն դեպքում, երբ դա վերաբերում է Լեռնային Ղարաբաղին: Երևանը չի կարող Լեռնային Ղարաբաղի կարգավիճակի մասին որոշում կայացնել: Դա իրենք [ԼՂ-ն] պետք է որոշեն: Մենք չենք ճանաչում Լեռնային Ղարաբաղը, որպեսզի պահպանվի բանակցային գործընթացը»:

Այնուհետև, խոսելով Արցախի Հանրապետության անկախությունը ճանաչելու մասին, Հայաստանի փոխարտգործնախարարը շեշտել է. «Ինչպես հայտարարել է նախագահ Սերժ Սարգսյանը, եթե Ադրբեջանը լայնամասշտաբ ագրեսիա ծավալի, դա կհանգեցնի Հայաստանի կողմից Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության ճանաչմանը»:

Ստացվում է, որ Հայաստանն Ադրբեջանի հետ բանակցություններին մասնակցում է զուտ նրա համար, որ բանակցային գործընթացը պահպանվի: Իսկ թե ինչպես պետք է լուծվի հակամարտությունը, ինչ կարգավիճակ պետք է ունենա Արցախը, ինչ փոխզիջումներ պետք է արվեն, օրինակ՝ տարածքների հետ կապված, Հայաստանը որևէ բան չի կարող որոշել: Այդ ամենի որոշողն Արցախն է:

Նման իրավիճակում տրամաբանական հարց է առաջանում: Հայաստանը հակամարտության կո՞ղմ է, թե՞ միջնորդ: Գուցե Հայաստանը ստանձնի՞ ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի չորրորդ համանախագությունը, իսկ բանակցությունները վարելու իրավասությունը փոխանցի Արցախին: Չէ՞ որ Հայաստանը ոչինչ չի կարող որոշել Արցախի փոխարեն: Շավարշ Քոչարյանի այդ հայտարարություններից այլ բան եզրակացնելն անհնար է:

Հայաստանի պաշտոնական այդպիսի դիրքորոշումը երկակի տպավորություն է թողնում: Մի կողմից՝ թվում է, որ սա շատ պրոֆեսիոնալ դիվանագիտություն է, որի նպատակն է. 1. ստեղծել Հայաստանի համար մանևրի մեծ հնարավորություն, երբ միջազգային ճնշումների տակ կարելի է որոշումների կայացման պատասխանատվությունը դնել Արցախի վրա 2. հիմքեր ստեղծել, որպեսզի Արցախը վերադառնա բանակցային գործընթացին` որպես երրորդ կողմ: Բայց սա միայն առաջին հայացքից:

Իրականությունը շատ ավելի պարզ է և զերծ այդպիսի ձևականություններից: Ապրիլյան նոր պատերազմը վեր հանեց հայկական դիվանագիտության մեջ առկա լուրջ խնդիրները: Կարող ենք միանշանալ պնդել, որ ռազմական դաշտում Հայաստանը գիտի իր անելիքը` ոչինչ չզիջել Ադրբեջանին: Այդ դիրքորոշումը շատ հստակ է և հասկանալի, իսկ դիվանագիտության ոլորտում դժվար է ասել, որ Հայաստանն ունի հստակ դիրքորոշում: Անհասկանալի է, թե որն է հակամարտության վերջնական կարգավորման շուրջ Հայաստանի պաշտոնական դիրքորոշումը՝ Արցախն ի վերջո պետք է լինի անկախ պետությո՞ւն, թե՞ միանա Մայր Հայաստանին:

Երկու դեպքում էլ Արցախի սահմանները որո՞նք են` ԼՂԻՄ-ի սահմանները, թե՞ 7 ազատագրված տարածքների հետ միասին: Հայաստանը «փոխզիջում» ասելիս ի՞նչ է հասկանում` որոշ տարածքների զիջո՞ւմ, թե՞ այլ բան: Եթե տարածքների զիջում, ապա կոնկրետ ո՞ր տարածքների: Իսկ եթե խոսքը տարածքների մասին չէ, ապա ինչ փոխզիջում կարող է լինել: Սրանք հարցեր են, որոնց միանշանակ պատասխանը չունի ոչ միայն հասարակ քաղաքացին և վերլուծաբանը, այլև պաշտոնական դիվանագիտությունը: Մի դեպքում ասվում է, որ Արցախի անկախությունը պետք է միջազգայնորեն ճանաչվի, մյուս դեպքում՝ Արցախը Հայաստանի անբաժանելի մասն է:

Մի դեպքում ասվում է, որ երբ Ադրբեջանը պատերազմ սկսի, Հայաստանը կճանաչի Արցախի անկախությունը: Ադրբեջանը վերսկսում է պատերազմը, բայց արդեն ասվում է, որ եթե Ադրբեջանը լայնամասշտաբ պատերազմ սկսի, նոր միայն Հայաստանը կճանաչի Արցախի անկախությունը: Հետո հավանաբար պետք է որոշվի, թե որն է լայնամասշտաբ պատերազմը, երբ ադրբեջանական զորքերը հասնե՞ն Ստեփանակերտ: Սա արտաքուստ կոչվում է դիվանագիտություն, բայց իրականում հստակ դիրքորոշման բացակայություն է:

Ոմանք կասեն` ախր շատ դժվար է Հայաստանի համար, աշխարհը չի ճանաչում մեր իրավունքները, որ ստիպված ենք խուսանավել և այլն: Բայց ինչպե՞ս աշխարհը ճանաչի մեր իրավունքները, երբ ինքներս հստակ դրանք չենք ձևակերպում: Երբ հայտարարենք, որ Արցախը պետք է միանա Հայաստանին, վախենում ենք, որ մեզ կանվանեն ագրեսոր, Ադրբեջանին քարտ-բլանշ կտանք: Երբ հայտարարենք, որ ճանաչում ենք Արցախի անկախությունը, վախենում ենք, որ Ադրբեջանին առիթ կտանք լայնածավալ պատերազմ սկսել և էլի կհամարվենք ագրեսոր:

Եթե բոլոր դեպքերում ելքը մեկն է և այդքան պրիմիտ է հակամարտության մեր պատկերացումը, ապա էլ ինչու ենք դիվանագետներ պահում և բանակցություններ վարում: Բոլորին է հայտնի, որ Ադրբեջանն է ագրեսորը, բայց այսօր այդ երկիրը ներկայանում է որպես զոհ: Պատճառներից մեկն այն է, որ այդ երկիրն ունի հստակ պաշտոնական դիրքորոշում՝ պահանջում է, որ Արցախն ամբողջությամբ իրեն հետ տան: Որքան էլ անընդունելի է մեզ համար այդ դիրքորոշումը, բայց այն հստակ է և հասկանալի միջազգային հանրության համար:

Իսկ ո՞րն է մեր դիրքորոշումը: Վաղ թե ուշ պետք է կողմնորոշվել` Արցախյան հակամարտության կո՞ղմ ենք, թե՞ միջնորդ: Ի վերջո, Արցախը Հայաստանի անբաժանելի մա՞սն է, թե՞ անկախ պետություն: Եվ երկու դեպքում էլ որո՞նք են այն սահմանները, մինչև որտեղ մենք երբեք չենք զիջելու:

Տիգրան Խաչատրյան

Past.am վերլուծաբան