Առիթմիա. հեղափոխության խափանված «սիրտը»

Պատանեկան հասակում տարատեսակ բժշկական ստուգումների ժամանակ, ամեն անգամ էլեկտրասրտագրության (ЭКГ) կաբինետում հայտնվելիս, ես արդեն գիտեի, թե ինչ եմ լսելու՝ «առիթմիա ունեք»: Առիթմիան սրտի զարկերի մեկ դանդաղ, մեկ՝ արագ վիճակն է: Պատանեկան տարիքի համար դա նորմալ է: Արդեն վերջին տարիներին առիթմիա չունեմ, տարիքի հետ, եթե սրտի աշխատանքի հետ լուրջ խնդիրներ չկան, առիթմիան կարգավորվում է: 

Կիսատություն

Տարատեսակ զրույցների ընթացքում, հայաստանցիների մեծամասնության նման, երբ քննարկում ենք ներքաղաքական անցուդարձը ու փորձում ինչ–որ ընդհանրական եզրակացությունների գալ, ես շարունակաբար կրկնում եմ նույնը՝ կա ռիթմի խնդիր: Ոչ պակաս հաճախ էլ կրկնում եմ, որ չլինելով հեղափոխության ու հեղափոխական իշխանության երկրպագու, առավել ներդաշնակ կընկալեմ, եթե հեղափոխական իշխանությունը շատ հարցերում լինի կտրուկ, այդ թվում՝ այնպիսի հարցերում, որտեղ առաջադեմ և լիբերալ շրջանակներն ունեն տաբուներ, օրինակ մեդիադաշտի վերակազմակերպման, դատաիրավական համակարգում կտրուկ քայլերի, սեփականության վերաբաշխման: Ինձ համար դա կլինի ոչ թե լավ կամ վատ, այլ կլինի հասկանալի՝ հեղափոխության կոնտեքստում: Կտրուկությունը, արագությունը իմ համար ընկալելի, հասկանալի ու ամբողջական կդարձնեն հեղափոխության պատկերը: Այլապես ինձ համար, որպես քաղաքականությունից զրուցող հերթական հայաստանցու՝ մի կողմից, որպես քաղաքական անցուդարձին աշխատանքային ու մասնագիտական դիրքերից հետևողի՝ մյուս կողմից, առաջանում է խզվածք, ես չեմ կարողանում իրավիճակն ընդհանրացնել:

Աշխարհի փորձը

Մեր վաղվա օրվա հնարավոր սցենարների մասին պատկերացում կազմելու համար վերջերս փորձում եմ հայտնի հեղափոխական օրինակների նկարագրությունները կարդալ, ավելի շուտ կարդալ, թե ինչ է եղել այդ հեղափոխություններից հետո: Իհարկե, տրամագծորեն այլ կոնտեքստներում են 1917թ. հեղափոխությունը Ռուսաստանում կամ Իրանի Իսլամական հեղափոխությունը: Նույնիսկ Վրաստանի վարդերի հեղափոխությունն ու մի շարք այլ գունավոր հեղափոխություններ շատ քիչ հարցերում են համեմատելի հայկականի հետ: Բայց խոշոր հաշվով հեղափոխություններում կա մի ընդհանրություն՝ ոչ բովանդակային, այլ մեթոդական: Հետհեղափոխական առաջին ամիսներին իշխանությունը անցնում է կտրուկ քայլերի, խախտում է սահմաններ, օրենքներ, երբեմն դավաճանում իր իսկ հռչակած սկզբունքներին, փոխում է կարգը, մտնում է համալսարաններ, վերաբաշխում է սեփականությունը, այսինքն՝ հնարավորինս պրոակտիվ է քաղաքական, հանրային կյանքի մի շարք ոլորտների վերակառուցման հարցում: Մի խոսքով՝ արագ ռիթմ է հաղորդում իրադարձություններին՝ այդ ընթացքում, բնականաբար, անելով նաև բազմաթիվ սխալներ: 

Սովորական վիճակ

Հայաստանում հեղափոխությունը գնաց այլ ճանապարհով՝ ռիթմի դանդաղեցում և ռեսուրսի կոնսերվացում: Հեղափոխական ռիթմը տրանսֆորմացվեց սովորական ռիթմի, համաժողովրդական ռեսուրսը կոնսեվացվեց, բյուրեղացվեց, դարձավ ստերիլ, յուրային ռեսուրս:

Օրինակներով: Փաշինյանն ասում է՝ ինչ է, մենք մարդ չե՞նք, չե՞նք կարող աշխատանքից ազատ ժամանակ խաշ ուտել: Առաջին հայացքից ճիշտ բան է ասում: Բայց հենց այստեղ մատնում է ռիթմի դանդաղեցումը: Ուրեմն, սովորական վիճակում, սովորական քաղաքական ադմինիստրացիայի ներկայացուցիչը իրավունք ունի ազատ ժամին խաշ ուտել, լանչի ժամին դուրս գալ լիարժեք մեկ ժամով, վեցից հետո տուն գնալ, շաբաթ և կիրակի չաշխատել, իսկ աշխատելու դեպքում՝ ստանալ հավելավճար: Բայց արդյո՞ք վիճակը սովորական է: Գոնե հայտարարված մակարդակում վիճակն արտահերթ է, հեղափոխական: Չի կարող ընտրությունը լինել արտահերթ, բայց դրանով ձևավորված գործադիրն ու օրենսդիրը՝ հերթական: Չի կարող իրավիճակը լինել հեղափոխական, բայց դրա արդյունքում ձևավորված ադմինիստրացիան՝ սովորական: Ուրեմն, կամ հայտարարությունների մեջ չեն անկեղծ, կամ էլ իսկապես չեն ըմբռնում ռիթմը: Ըմբռնման դեպքում խաշի ժամանակ չէր լինելու, գոնե չէր լինելու դրա մասին խոսելու ժամանակ:

Մենք մերոնցով

Ռիթմից հետո ինձ համար այս իշխանությունների հիմնական մարտավարական սխալը ռեսուրսի, թիմի կոնսերվացումն է: Ի՞նչ նկատի ունեմ սրա տակ: Ապրիլ–մայիս ամիսների պրոցեսների մեջ ներգրավված էին հասարակության տարատեսակ խավեր: Առաջնագծում, հարթակում ՔՊ–ն էր, փողոցային քաղակտիվը, դաշտում հայտնի ՀԿ– ները: Բայց հրապարակում կազմն ավելի բազմազան էր, ու ավելի, այսպես ասած, անկաշկանդ: Ի պատիվ Փաշինյանի, նա տեղի ունեցողը անվանեց համաժողովրդական շարժում: Շատերի համար համաժողովրդականը թարգմանվում է որպես ամբողջ ժողովուրդ, բայց այն առավել որակական թարգմանություն է՝ ժողովրդի բոլոր շերտերը: Իսկ այն, որ բոլոր կամ գոնե բոլոր շերտերը ներգրավված էին, փաստ է:

Հեղափոխությունը, սակայն, երբ մտավ ադմինիստրատիվ տրանսֆորմացիայի փուլ, սկսեց ինքն իրեն կառուցել ոչ թե հրապարակում, այլ հարթակում եղած ռեսուրսով: Այն, ինչ կար ձեռքի տակ: Այդ պահի համար, երբ կարիք կար պարզապես լցնել նախարարական պորտֆելները, փոխնախարարներ նշանակել, հագեցնել գործադիրը, բնականաբար, կայացվեց պահի որոշում՝ օգտագործվեց ձեռքի տակ եղածը: Ավելին, ձեռքի տակ եղածն այնքան քիչ էր, որ կարիք եղավ ներգրավել նաև այլ ուժերի՝ անունը դնելով անցումային կառավարություն:

Սակայն հեղափոխության իշխանության գալու հաջորդ ամիսներին, ընդհուպ մինչև ԱԺ ընտրություններ և դրանից հետո, իշխանությունը շարունակեց մնալ կայացված պահի որոշման շրջանակներում՝ թիմի ձևավորումը շարունակելով հարթակից: Սովորական այլ իրավիճակում, կրկին, սա նորմալ կլիներ: Սովորական վիճակ կարող էր լինել ընտրություններով փոխված իշխանությունը, որտեղ ՔՊ–ն միայնակ կամ քաղակտիվի ու այլոց հետ դաշինքով կվերցներ իշխանությունը: Բայց իրավիճակը, ինչպես գիտենք, սովորական չէր: Իրավիճակը սովորական չէր, բայց դրա ընկալումը սովորական է, ընդ որում՝ հենց իշխանության մոտ:

Ձևական համաժողովրդականություն

Իհարկե, լրիվ հետ կանգնել համաժողովրդականության հանգամանքից չէր ստացվի: Մանավանդ, որ ՔՊ–ն ու հարթակի ադմինիստրացիան իրենք իրենցով չէին «ծածկում» գործադիրը, օրենսդիրն էլ հավել յալ խնդիր էր դառնալու կադրային սովի պայմաններում: Ըստ այդմ, տարբեր հարթակներից՝ Ֆեյսբուքից, մեդիադաշտից, իրավական, ուժային, սպորտային ոլորտներից ներգրավվեցին մարդիկ:

Ներգրավվեցին, սակայն ոչ թե հրապարակի ռեսուրսի բնական ընտրության միջոցով, այլ պոպուլ յարության: Ո՞վ կա տնտեսագետ՝ էսինչյանը, ո՞վ կա սպորտից հայտնի՝ էսինչյանը, ո՞վ կա մեդիադաշտ–շոուբիզնես խաչմերուկից՝ էսինչյանը: Ներթիմային հավաքներում ասել–խոսելով, անուններ տալով: Ահա այսպես՝ պարզ ու կենցաղային: 

1988–ի չքաղված դասերը

Ինչևէ, եղածը եղած է: Քաղաքական ուժերի մեծամասնությունը կգնար նույն ճանապարհով: Ընդհանրապես ճանապարհները երկուսն են հեղափոխության դեպքում՝ կամ ներփակվել, կամ դառնալ ընդգրկուն: Որոշում է կայացվել ներփակվել: Նոր բան չէ Հայաստանի համար: Այդպես եղել է նաև 1988– ին: Մեծ ղարաբաղյան շարժումը կոնսերվացվել է ՀՀՇ–ի, այնուհետ էլ ներհհշական ինտրիգների մեջ, հետո ՀՀՇ–ից բան չի մնացել: Դժվար է ասել, եթե չլիներ պատերազմը, համընդհանուր ընդգրկունություն պահանջող այդ բնական պրոցեսը, արդյոք քաղաքական միտքը կկարողանա՞ր արհեստական չափանիշներ ու կամք սահմանել, դառնալ հասարակության բոլոր շերտերին միավորող:

Փորձը ցույց է տալիս, սակայն, որ պատերազմից հետո, այսինքն, երբ բնական ու համընդհանուր վտանգը սպառվել էր, ղարաբաղյան շարժումից քիչ բան մնաց՝ այն մտավ ներիշխանական ինտրիգների մեջ, համընդհանուր օրակարգերը անհետացան:

Եկեք մոռանանք

Ո՞րն է այդ դեպքում խնդիրը, եթե ամեն բան բացատրություն ունի, հատկապես ունի օրինաչափություններով հաստատված ավանդույթ մեր դեպքում: Խնդիրը ակնկալիքի և իրականության բախումն է, սահմանված և իրական ռիթմերի միջև խզվածքը, առիթմիան: Սահմանվել են հեղափոխական անելիքներ, բայց չկա այդ անելիքների տակից դուրս գալու պատրաստ թիմ, որովհետև թիմը կազմվել է ոչ թե անելիքների տակից դուրս գալու, այլ իշխանությունը պահելու և լոյալության սկզբունքով: Սահմանվել է ակնկալիքների իրականացման կարճ ժամկետ, թռիչքաձև զարգացում և այլն, բայց իշխանության ռիթմն ակնհայտորեն դանդաղ է, լավագույն դեպքում՝ սովորական:

Օբյեկտիվորեն, եթե, իհարկե, մոռանանք հեղափոխության հանգամանքը ու ենթադրենք, թե իշխանությունը փոխվել է, ասենք, ընտրություններով, ամեն ինչ նորմալ է: Հայաստանի հասարակական օրգանիզմը «նստած» է սպառման ասեղի վրա, այն արտադրում է մոտավորապես այնքան, ինչքան սպառում է, ու դժվար թե այդ օրգանիզմից ծնվի այնպիսի մի ադմինիստրացիա, էլիտա, որ կարողանա արագընթաց կերպով մեզ առաջ տանել: Սովորական իշխանություն է, իր ներքին բարքերով, խաշով, ծնունդով, պարգևավճարներով, դեռևս քիչ կոռուպցիայով, անզգույշ հայտարարություններով, բայց հիմնականում իրավիճակին տիրապետող, իշխանություն պահող, թափուր պաշտոններին մարդկանց նշանակելու ունակ: Խնդիրն էլ հենց այն է, որ այս ամենը սովորական ընկալելու համար պիտի մոռանանք հեղափոխության հանգամանքը: Ես պատրաստ եմ այն մոռանալ, որպեսզի պատկերը լիարժեք ու ներդաշնակ ընկալեմ: Բայց պատրա՞ստ են, արդյոք, հեղափոխության շահառուները և վստահորդները:

 

ԼԵՎՈՆ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ