Մին­չև ո՞ւր է հաս­նե­լու ար­դա­րա­դա­տու­թյու­նը.մեղավորը միայն մե՞կն է

Երբ մարտի 1-ին վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը հանդես եկավ ուղերձով, հույս կար, որ պետական մակարդակով գիծ է քաշվում հին ու նոր Հայաստանների միջև, ու կենտրոնանալու ենք այսօրվա ու վաղվա օրակարգերի ձևավորման վրա։ Դա կլիներ ռացիոնալ վարքագիծ, որովհետև չի կարելի հասարակության ներսում խորացնել բաժանումները՝ վերակենդանացնելով անցյալի վեճերը ու հիմնական խաղացող դարձնելով անցյալի ֆիգուրանտներին։ Անցյալի հանցագործություններն, անշուտ, պետք է բացահայտվեն, մյուս կողմից՝ անթույլատրելի է, որ այդ հարցերը իրավական հարթությունից տեղափոխվում են քաղաքական հարթություն՝ դառնալով հիմնական օրակարգ։

Երբ Մարտի 1-ի հանցագործության բացահայտման ուղղությամբ կատարվում են կոնկրետ քայլեր, դա ողջունելի է, որովհետև, ի վերջո, կոնկրետ մարդիկ պետք է պատասխանատվության ենթարկվեն տասը զոհերի համար։ Սակայն ավելի կարևոր է, որ նման հանցագործության բացահայտմամբ՝ բռնության բացառումը դառնում է նոր քաղաքական մշակույթի բաղկացուցիչ։

Մյուս կողմից՝ պետության զարգացման ու հասարակության ընկալման տեսանկյունից շատ ավելի կարևոր է հանցագործությունների ամբողջական բացահայտումը և ոչ թե՝ կոնկրետ մարդկանց թիրախավորելը, որովհետև դա, ի վերջո, բերելու է ընտրովի արդարադատության։ Տեսեք՝ հրապարակվեց Հայաստանի պաշտպանության նախկին փոխնախարար Վահան Շիրխանյանի աղմկահարույց նամակը, ու ՀՔԾ-ում նյութեր են նախապատրաստվում 1998-ի նախագահական ընտրություններում տեղ գտած կեղծիքների մասով։ Իհարկե, այնքան էլ պարզ չէ, թե ինչպիսի իրավական հանգուցալուծում կունենա այս պատմությունը։

Ասվածն, անշուշտ, չի նշանակում, որ 1998-ի ընտրությունները չեն կեղծվել։ Դրանք կեղծվել են, սակայն Հայաստանում բոլոր ընտրությունները՝ սկսած 1995-96 թթ.-ից՝ մինչև թավշյա հեղափոխություն, այս կամ այն չափով կեղծվել են։ Համենայն դեպս, բացառությամբ 1999-ի խորհրդարանական ընտրությունների, չեմ հիշում այլ ընտրություններ, որոնց արդյունքներն ընդունած լինեն հիմնական ընդդիմադիր ուժերը, կամ, որ՝ հասարակության մեջ ձևավորված լինի կոնսենսուս, որ ընտրություններն արտահայտում են քիչ թե շատ իրական պատկեր։ Հիմա այս համատեքստում եթե քննություն է վարվելու միայն 1998-ի նախագահական ընտրությունների մասով, ապա գործընթացը իրավական առումով դառնալու է խիստ սուբյեկտիվ, եթե չասենք՝ ոչ լեգիտիմ։

Նախ՝ 1998-ը ինքնին չէր կարող ավտոնոմ երևույթ լինել ու հետևանք է բազմաթիվ գործոնների, այսինքն՝ տեղի ունեցած իրադարձությունները պետք է դիտարկել պատճառահետևանքային կապի մեջ։ Եթե 1996-ի ընտրությունները իդելական կամ օրինական լինեին, ապա չէր առաջանա իշխանության ճգնաժամ, ավելին՝ դրա ներսում վտանգավոր կերպով չէր խախտվի բալանսը ու գուցե տեղի չէր ունենա 1998-ի պալատական իշխանափոխությունը։ Այլ խոսքով՝ 1998-ը քաղաքական իմաստով 1996-ի շարունակությունն է, ու հնարավոր չէ այդ թվի նախագահական ընտրություններում տեղ գտած խախտումներ օբյեկտիվ քննության ենթարկել՝ առանց 1996-ի իրադարձություններին անդրադառնալու։ Եթե առանձնացվի միայն 1998-ի դրվագը, ապա գործ կունենանք ընտրովի արդարադատության հետ, ու Ռոբերտ Քոչարյանի կողմնակիցները հիմքեր կունենան պնդելու, որ ոչ թե ընտրությունների կեղծիքներ են բացահայտվում, այլ թիրախավորվում է երկրորդ նախագահը, մանավանդ, որ վերջերս հաճախ են պնդումներ արվում, որ Մարտի 1-ի գործով ՀՔԾ-ի ապացույցները բավարար չեն, ու գործող իշխանությունները ստիպված օգտվում են կասկածելի համբավ ունեցող Սիլվա Համբարձումյանի ու Վահան Շիրխանյանի ծառայություններից։

Մյուս կողմից՝ անցյալի ընտրողական, դիսկրետ բացահայտումները ստվեր են նետում նաև Նիկոլ Փաշինյանի իշխանության քաղաքական հեղինակության վրա։ Օրինակ՝ երբ թիրախավորվում են միայն 1998-ի ընտրություններն, անմիջապես հնչում են քննադատություններ, որ Նիկոլ Փաշինյանի իշխանությունը թիրախավորում է միայն Ռոբերտ Քոչարյանին, որովհետև գտնվում է Լևոն Տեր-Պետրոսյանի քաղաքական ազդեցության տակ, կամ՝ «խնայվում» է Սերժ Սարգսյանը, որովհետև նրա հետ իբրև թե գործող վարչապետն ունի անդրկուլիսային պայմանավորվածություններ։

Փաստացի այսօր արդեն քաղաքականքաղաքագիտական շրջանակներում հնչում է Լևոն Տեր-Պետրոսյանին պատասխանատվության կանչելու թեզը՝ 1996 թվականի համար։ Ինչպես այդ ժամանակվա գլխավոր տուժող Վազգեն Մանուկյանն է իր հարցազրույցում ասում՝ տուժողն ու հասցեատերն ինքը չէ, այլ ամբողջ ժողովուրդը, որի ձայնը կեղծվել է։ Արդյունքում ստացվում է իրավիճակ, որ կամայական կետից գիծ քաշելու և այդտեղից արդարադատություն հաստատելու ձգտման արդյունքում, կամա, թե ակամա, այս ամենի մեջ ներքաշեցին նաև առաջին նախագահին, ընդ որում՝ հենց վերջինիս կողմնակիցների ձեռամբ:

Նիկոլ Փաշինյանը կանգնած է բարդ երկընտրանքի առջև։ Նա քաղաքական ու իրավական տեսանկյունից դառնալու է շատ խոցելի, եթե կենտրոնանա միայն անցյալի այն դրվագների վրա, որոնց ֆիգուրանտը Քոչարյանն է։ Մյուս կողմից՝ անցյալի դեմ տոտալ «պատերազմը» երկիրը ներքաշելու է անցյալի վտանգավոր սարդոստայնի մեջ, որից դուրս գալը չափազանց մեծ ճիգեր ու ջանքեր է պահանջելու։ Նիկոլ Փաշինյանը կարող է կանխել այդ գործընթացը՝ զարգացնելով իր մարտի 1-ի ուղերձը ու կենտրոնանալով նոր Հայաստանի օրակարգի ձևավորման վրա։ Ի վերջո, էականը ոչ թե մարդկանցով բանտերը լցնելն է, այլ՝ անցյալին հստակ քաղաքական գնահատականներ տալն ու առաջ շարժվելը։

ՍՈՒՐԵՆ ՍՈՒՐԵՆՅԱՆՑ