Թե ինչ եղավ հե­տո, երբ... կորս­վեց կա­յու­նու­թյու­նը

ՀՀ երրորդ հանրապետությունում կա ամեն ինչ՝ կայունությունից բացի. օրինակ՝ ԽՍՀՄ-ը, իր բոլոր գաղափարախոսական արգելքներով, մարդկանց տալիս էր նվազագույն նյութական բարեկեցության երաշխիք՝ մասնավորաբար հաստատուն աշխատավարձի, հանգստի հնարավորության ու կենսաթոշակի տեսքով, ու դա է անցյալի հանդեպ որոշ դեպքերում նոստալգիայի հիմնական ատաղձը՝ կայունությունը: Անցած տասնամյակներում բազմիցս հայտարարվեց, բայց այդպես էլ քաղաքականության շարժիչ ուժ չդարձան մարդը, մարդու կյանքի որակն ու կենսամակարդակը: Այդպես էլ օրակարգի թիվ մեկ հարց չդարձավ կրթությունը, որի ադյունքում կերտվում է իրական քաղաքացին: Տրամաբանական պիտի լիներ, որ 2018 թ. իշխանափոխությունն իրականացնողները արժևորում էին իրենց արածն ու արդյունքներ էին ուզում ստանալ, անցած մեկ տարում գոնե ձևավորած լինեին կրթական նոր հայեցակարգ, գաղափարական դոկտրին, առաջընթաց զարգացման տեսլական պարունակող ծրագիր:

Ակնհայտ է, որ արդյունքների տեսակետից «կիսահղի» լուծումների արդյունավետությունը գնահատելու բավարար ժամանակ եղել է: Անկախության սերունդը կյանք է մտել, ու համարյա ոչնչով չի տարբերվում իր նախորդներից: Սա Հայաստանի կրթական համակարգի բացահայտ ձախողման վկայություն է:

Հայտնի է, որ մենք միշտ շփոթում ենք ժողովուրդ, հասարակություն և քաղաքացի հասկացությունները: Ով չի ալարում, խոսում է ժողովրդի անունից, ներկայանում ժողովուրդ ու պահանջներ դնում ժողովրդի կողմից: Միանշանակ ակնհայտ է, որ դա շարքային պոպուլիզմ չէ, այլ մտածելակերպի մշակույթ, ավելի ստույգ՝ արատ: Ընտրություններում էլ կոնկրետ թեկնածուն կամ ուժը ստանում է ոչ թե հավաքական ժողովրդի, այլ իր համակիրների կամ որոշակի ընտրատեղամասի ընտրողների ձայները, և խիստ որոշակի թվով ընտրազանգվածը ժողովուրդ չէ: «Ամբողջ ժողովուրդ» չէ նաև որևէ մեկի կոչով փողոց դուրս եկող որոշակի քանակով մարդիկ, ինչ թվի մասին էլ խոսելու լինենք: Հետևաբար ռեալ չեն, ավելին՝ ապրիորի կամ պայմանական են «ժողովրդի կամք» կամ «ժողովրդի պահանջ», «ժողովրդի որոշում» հասկացությունները: 

Քաղաքական հեղափոխությունը (կամ իշխանափոխությունը) ամփոփվեց իշխանության ձևավորմամբ, որը, սակայն, դեռ չի ավարտվել համակարգի ձևավորման առումով, սրան զուգահեռ, որպես երկրորդ «հեղափոխություն», հայտարարվեց տնտեսականը: Ո՛չ առաջինը, ո՛չ երկրորդը ամբողջական հաջողության երաշխիքներ չունեն՝ առանց գաղափարական հեղափոխության: Մի բան պարզ է՝ մեկ տարի հետո մենք ստացել ենք պոպուլիզմի ու ճշմարտության միջակայքում դեգերող քաղաքական գործիչներ, քաղաքականություն՝ առանց բովանդակության, ու քաղաքացիներից ամբոխի վերածվող հանրություն: Հանրություն, որ չստացավ հիմնականը՝ իր դերի ու նշանակության գնահատականը:

Եզրակացությունների ցանկում առաջին կետը պետք է լիներ նախորդների սխալները չկրկնելը: Տասնամյակներում Հայաստանում ստեղծվել է հայրիշխանության մոդելը. նախագահը տան մեծն է՝ ինքն է որոշում ում ինչ տալ ու չտալ, ով ոնց պիտի ապրի ու ինչ անի: Նախագահին փոխարինել ենք վարչապետով ու նրան ենք հանձնել նույն այդ որոշումների ընդունումը: Մենք համակարգ չենք փոխել, իսկ ուզում ենք, որ կյանքը փոխվի: Այս ամբողջ ընթացքում իշխանության մեջ գտնվող միայն մեկ մարդ է խոսում արժեքներից ու իդեալներից, միայն մեկ մարդ է խնդիր դնում ապահովել զարգացումը 21-րդ դարին համարժեք հենքով, նա իր իրավասությունների շրջանակներում փորձում է հեռանկարն իրականություն դարձնել: Բայց այդ մարդու իրավասությունները Սահմանադրությամբ սահմանափակ են, ու նա մնում է «սպիտակ ագռավ» իշխանության մեջ՝ լինելով, ըստ Սահմանադրության, պետության գլուխը:

Անարժեքության ամենավտանգավոր հետևանքն այն է, որ հասարակական կարծիքը սկսում են ձևավորել բանական ու բարոյական չափանիշներից հեռու մարդիկ, և նրանք ընտելացնում են հասարակությանը՝ գնահատել լավն ու վատը, ճիշտն ու սխալը՝ չունենալով սեփական կարծիք, սկզբունք ու համոզմունք: Անտեսակետներին հեշտ է ներշնչել, որ այսօր սա է ճիշտ, վաղը սա սխալ է՝ այդպես է պահանջում հեղափոխական նպատակահարմարությունը: Առավել հեշտ է անտեսակետներին կառավարել՝ բանականության փոխարեն ասպարեզ նետելով զգայականը, որը միշտ սուբյեկտիվ է: 

Ամփոփելով փաստենք, որ ներկայումս Հայաստանում քաղաքական դաշտը բավականին ամորֆ է՝ առկա է լուրջ վակուում: Պարբերաբար ստեղծվում են նոր կուսակցություններ, որ դիրքավորվում են քաղաքական «սպասումների դաշտում»՝ ինքնահաստատման ճանապարհին թիրախավորելով կամ սատարելով իշխանությանը կամ այլ ուժերին, նայած պահի նպատակահարմարությանը: Տխուր ավանդույթ է նաև, որ քաղաքական ուժերը, որպես կանոն, մասնակի բացառություններով, Հայաստանում գործունեության շրջան են համարում նախընտրականը միայն: Այդպես ձևավորվում է անպատասխանատու ընտրող, որ քվեախցիկում որոնում է ծանոթների ու բարեկամների անունները, անտեղյակ-անտարբեր է՝ որ կուսակցությունն ի՞նչ ծրագիր ունի ու ի՞նչ է առաջարկում, ինչպես նաև ոչ պակաս անպատասխանատու քաղաքական դաշտ: Արդյունքում դաշտը մնում է «հին Հայաստան»-«նոր Հայաստան» կարծրատիպերում՝ առանց գաղափարների, առանց հստակեցումների, առանց տեսլականների, իսկ քաղաքականությունը որոշում են ֆեյսբուքյան լայքերն ու իշխանության լայվերը:

ԱՆԴՐԱՆԻԿ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ