«Ոչ ոք չի խոսում այն մասին, թե ինչպիսի կրթական համակարգ և ինչպիսի քաղաքացի ենք ցանկանում ունենալ»

ANALYSIS 10 September, 2020 12:37

Կրթական նոր չափորոշիչներ, ուսումնական տարվա մեկնարկ նոր՝ արտասովոր պայմաններով ու սահմանափակումներով, լավագույն ուսուցչի, տնօրենի և ոլորտի այլ աշխատակիցների ընտրության նոր ընթացակարգի ներդրում, բուհական ընդունելության քննությունների նոր կարգ և մի շարք այլ նախագծեր ու նորամուծություններ: Վերջին շրջանում կրթության ոլորտում հիմք դրվող բոլոր նախաձեռնությունները հայտնվում են բուռն քննարկումների և ավելի հաճախ քննադատությունների կենտրոնում: Փորձագետները և ոլորտում գործունեություն ծավալող մարդիկ ընդգծում են՝ իրենց հետ բավարար քննարկումներ չեն անցկացվում, նախագծերը շատ դեպքերում ներկայացվում են առանց մասնագիտական լուրջ քննարկումների կամ էլ դրանք, ի վերջո, կյանքի չեն կոչվում:

Ինչո՞ւ է փորձ արվում ամենակարևոր ոլորտներից մեկում միանգամից այսքան «բարեփոխում» իրականացնել: Չեն դադարում մեկի մասին քննարկումները, երբ հրապարակ է նետվում երկրորդ, երրորդ փոփոխությունը: Կրթության փորձագետ Ատոմ Մխիթարյանը նշում է՝ կրթության ոլորտում տեղի ունեցող այս բոլոր գործընթացները կարելի է բնութագրել ընդամենը մեկ բառով՝ ցաքուցրիվ: «Ինչո՞ւ եմ նման բնորոշում տալիս, ո՞րն է հիմքը: Կրթության ոլորտում ընդհանուր, միասնական տեսլական գոյություն չունի: Վերցնում ենք, բարձրագույն կրթության թափանիվի վրա ինչ-որ մի պտուտակ ենք փոխում, հետո գնում ենք նախակրթական հաստատություններ, հետո հանրակրթական դպրոցներ և լավագույն ուսուցիչներ որոշելու կարգն ենք փոխում և այսպես շարունակ:

Ստացվում է, որ մենք ինչ-որ բաներ անում ենք հենց այնպես անելու համար: Եվ դա է բերում հիմնական հակազդեցությունը հասարակության և հատկապես մասնագիտական հանրության մոտ, որ մարդիկ տրամաբանական կապ չեն տեսնում սրա միջև, քանի որ ընդհանուր կոնցեպտ, հայեցակարգ գոյություն չունի: Ոչ ոք չի խոսում այն մասին, թե մենք ինչպիսի կրթական համակարգ ենք ցանկանում ունենալ և վերջապես՝ ինչպիսի քաղաքացի ենք ցանկանում տեսնել:

Եվ այստեղ գալիս ու բախվում են արժեհամակարգային երկու հասկացություն՝ հնի և նորի: Հինը մենք գիտենք, շատ լավ պատկերացնում ենք, որովհետև բոլորս անցել ենք համակարգով և գիտենք նաև դրա թերի, բացասական կողմերը, բայց թե ինչպիսին պետք է լինի նորը, որևէ ընդհանրական պատկերացում այս պահի դրությամբ չկա: Եվ դրա համար կատարվող յուրաքանչյուր փոփոխություն հետևյալ կերպ է ընկալվում՝ մեծ խորապատկերի վրա մի քանի կաթիլ ներկ կաթեցնել: Խորապատկերի ընդհանուր տեսքը դրանից փչանում է: Ցաքուցրիվությունը գալիս է հենց այս մտայնությունից»,-«Փաստի» հետ զրույցում ասում է Մխիթարյանը: Շատերը նաև հարց են բարձրացնում, թե ինչու են կրթական ոլորտի պատասխանատուներն այսքան շտապում փոփոխել ողջ համակարգը միանգամից:

Մարդիկ չեն հասցնում առաջարկվող ու ներկայացված մի նախագծին լիարժեքորեն ծանոթանալ, ընկալել, երբ ներկայացվում է երկրորդ, հետո երրորդ ու չորրորդ նախաձեռնությունը: Մխիթարյանն ասում է՝ սա ևս վկայում է ոլորտում հայեցակարգի բացակայության մասին: «Փոփոխությունները, որոնք նախաձեռնվում են, ճանապարհի կեսին մոռանում են դրանց մասին և դրանք մինչև վերջ չեն հասցվում: Եվ շարունակաբար անցնում են հաջորդներին: Օրինակ՝ անցած տարի այս օրերին քննարկվում էր «Բարձրագույն կրթության և գիտության մասին» օրենքի նախագիծը: Քննարկումներ և առաջարկություններ եղան, լսումներ Ազգային ժողովում: Անցել է մեկ տարի, և ի՞նչ արդյունք ունենք՝ այդ օրենքի նախագիծը նույնիսկ կառավարության հաստատմանը չի ներկայացվել:

Այսպիսի բազմաթիվ նախաձեռնություններ կան: Չգիտեմ, թե որն է պատճառը, որ դրանք մնում են կես ճանապարհին՝ գուցե փոխվում են նախաձեռնողները կամ էլ դա մեկ մարդուց է կախված, որովհետև հատկապես կրթության ոլորտում շուտ-շուտ նաև կադրային փոփոխություններ են լինում, անընդհատ նախարարի տեղակալներ են փոխվում, գուցե խնդիրը դա է: Բայց փոփոխությունները չպետք է կախված լինեն մեկ կամ երկու մարդուց, սրանք պետք է լինեն հասարակության սեփականությունը: Հասարակությունը մասնակցային ձևաչափով պետք է մասնակցի յուրաքանչյուր առաջարկի ձևավորմանը, առաջխաղացմանը և վերջնական հաստատմանը, ինչն, ըստ էության, բացակայում է:

Վերջին տարիների ընթացքում մենք չենք տեսնում հետևողականություն»,-նշում է մեր զրուցակիցը: Անդրադառնում ենք նաև այն տեսակետին, որ հարցերի և նախագծերի շուրջ բավականաչափ քննարկումներ տեղի չեն ունենում մասնագիտական հանրույթի հետ, և ավելի հաճախ նախագիծը ներկայացվում է հանրային քննարկման՝ առանց այդ հանրույթի առաջարկությունների և եզրակացության: «Այո՛, քննարկումների վերաբերյալ նման կարծիք կա: Ինչպե՞ս է այն ձևավորվել. նախաձեռնությունները ներքևից չեն գալիս: Այն մարդիկ, որոնք անմիջականորեն զբաղվելու են նախաձեռնության կյանքի կոչմամբ, ընդհանրապես մեկուսացված են, դուրս են մնում պրոցեսներից:

Եվ պարզ է, որ կառաջանա հակասություն, հակադրություն: Քանի որ չկա ձևավորված կարծիք, նրանց մասնակցությունն էլ այդ քննարկումներին դառնում է ձևական: Եթե նույնիսկ նախաձեռնությունները լինում են «վերևներում», դրանք պետք է գնան և ներքևներից գան, որպեսզի այն մարդիկ, որոնք այդ նախաձեռնությունները կյանքի են կոչելու, ներգրավված լինեն, մասնակցեն այդ որոշումների կայացմանը: Եթե չես մասնակցում, ապա քեզ օտարացած ես զգում, ինչը բնական է: Կրթության ոլորտում մեր վերջին գործընթացները նույն ձեռագրով են արվում՝ ինչ-որ մի կիսատ-պռատ նախագիծ վերևից գցվում է իբրև թե քննարկման, ջախջախվում է քննարկողների կողմից, և շարունակություն չի լինում, հետո անցնում են հաջորդ նախագծին:

Անհասկանալի է, թե որքան է այսպես շարունակվելու: Հարկավոր է հայեցակարգային մոտեցումներից խոսել և դրա տակ ձևավորել ամբողջ համակարգը»,-ընդգծում է կրթության փորձագետը: Անընդհատ բարձրաձայնում են կրթության ոլորտի խնդիրների մասին, մինչդեռ կարծիք է հնչում, որ գիտության ոլորտը նորից ու կրկին մնում է լուսանցքում: Մխիթարյանն ասում է. «Ուզում եմ կոնկրետ օրինակ ներկայացնել ցույց տալու կրթության ոլորտում պոպուլիզմի, ցուցադրականության առկայությունը: Եթե չեմ սխալվում, այս տարվա ապրիլին կառավարությունը որոշում կայացրեց և դրա մասին շատ խոսվեց, որ սեպտեմբերի 1-ից դոկտորանտների կրթաթոշակի չափը բարձրանում է և դառնում 65 հազար դրամ:

Դրանից հետո մայիս ամսին կառավարությունը 808 որոշմամբ Հայաստանում սահմանել է դոկտորանտուրայի 13 տեղ, պետական կրթաթոշակով նպաստի ձևով ուսման վճարի փոխհատուցմամբ: Այդ տեղերը զբաղեցվեցին, եղան մրցույթներ, մարդիկ ընդունվեցին, հրամանները եղան: Դոկտորանտները պետք է ստանային 65 հազար դրամ կրթաթոշակ, որն այդքան էլ շատ չէ: Բայց պարզվում է, որ ՀՀ-ում որևէ դոկտորանտ չի կարող ստանալ այդ որոշմամբ սահմանված կրթաթոշակը, որովհետև համապատասխան ընթացակարգ գոյություն չունի: Սա ԿԳՄՍ պաշտոնական պատասխանն է մեր գրավոր հարցմանը: 2016 թվականից, երբ փոխվել է դոկտորանտուրայում ընդունելության կարգը, մինչ օրս որևէ դոկտորանտ կրթաթոշակ չի ստացել:

Ստացվում է, որ որոշում է կայացվում, այն թմբկահարվում է, տեսեք՝ մենք կրթաթոշակ ենք սահմանում, բայց իրականում այն որևէ մեկին չի հատկացվում: Ահա և պոպուլիզմի պարզագույն օրինակը: Պետք է հետևողական լինել: Եթե որոշում է կայացվում, այն պետք է մինչև վերջ հասցնել և հետո միայն անցնել մյուս նախաձեռնությանը: Հակառակ դեպքում՝ եթե չեք կարողանում, մի արեք»,-եզրափակում է Ատոմ Մխիթարյանը: