Ամբողջական գենոմի առաջին հետազոտությունը  հերքում է հայերի ծագման մասին Հերոդոտոսի տեսությունը

Հայերի նախնիներին, որոնք պատմականորեն բնակվել են Հայկական լեռնաշխարհում, ավանդաբար ընդունված է համարել Բալկաններից եկած փռյուգիական վերաբնակներ։ Այս տեսության հեղինակը հին հույն պատմիչ Հերոդոտոսն է, որը մ.թ.ա. 5-րդ դարում գրել է, որ պարսկական զորքում ծառայող հայերը հագնված և զինված են եղել փռյուգիական ոճով: Որոշ լեզվաբաններ նույնպես պաշտպանում են այս տեսությունը՝ պնդելով, որ հայերենն ընդհանուր արմատներ ունի հնդեվրոպական լեզուների թրակափռյուգիական ենթախմբի հետ: Այդուհանդերձ, հայկական պոպուլյացիայի ամբողջական գենոմի առաջին հետազոտությունը հերքում է պատմաբանների և լեզվաբանների՝ դարեր շարունակ արմատացած այս տեսակետը. ուսումնասիրությունը չի հայտնաբերել էական գենետիկական ցեղակցություն հայերի և բալկանյան տարածաշրջանի բնակչության միջև։ Գիտնականների միջազգային խմբի եզրակացությունը հիմնված է Հայկական լեռնաշխարհի և Բալկանների ինչպես ժամանակակից, այնպես էլ հնագույն բնակիչների գենոմների մանրամասն համեմատության վրա։

«Դարերի ընթացքում պատմական տվյալները ձևավորել են անցյալի մասին մեր պատկերացումը՝ ստիպելով ընդունել դրանք որպես ճշմարտություն: Այսօր, ամբողջական գենոմի ընթերցման և տարբեր դարաշրջանների հնագույն ԴՆԹ-ի հետազոտության տեխնոլոգիաների շնորհիվ, հնարավորություն ենք ստացել ստուգել և վերանայել հին պատմիչների հաճախ ոչ հավաստի տեղեկությունները, վերականգնել մարդկային պոպուլյացիաների ծագման ավելի մանրամասն ու գիտականորեն հիմնավորված պատկերը», ասում է «Մարի Կյուրի» ծրագրի կրթաթոշակառու, Դուբլինի Թրինիթի քոլեջի գիտաշխատող և հետազոտության առաջին հեղինակ Անահիտ Հովհաննիսյանը։

Գենետիկները հերքել են նաև հայերի ծագման հետ կապված մեկ այլ միֆ, որը վերաբերում է Հայկական լեռնաշխարհի հարավային մասում բնակվող սասունցիների ասորական արմատների մասին պնդումներին։ Սասունի բնակիչների ասորական նախնիների մասին հիշատակումներ կան մի շարք պատմական աղբյուրներում՝ ներառյալ Աստվածաշնչում և սեպագիր տեքստերում, ինչպես նաև ժողովրդական ավանդազրույցներում։ Մինչդեռ հետազոտության արդյունքները բացառում են սասունցիների ասորական ծագումը, ինչպես նաև ցույց են տալիս, որ այս բարձրալեռնային շրջանի բնակչությունը, ի տարբերություն հայերի այլ աշխարհագրական խմբերի, ոչ վաղ անցյալում զգալի կրճատվել է:

«Հայկական լեռնաշխարհի բնակչության գենետիկական շարունակականության վարկածի ստուգումը հայտնաբերել է, որ հայերի գենոֆոնդի վրա նկատելի ազդեցություն են ունեցել Լևանտի նեոլիթյան երկրագործները։ Մեզ հաջողվել է պարզել, որ վաղ բրոնզի դարից հետո Մերձավոր Արևելքում տեղի է ունեցել մարդկային զանգվածների զգալի տեղաշարժ։ Որտեղի՞ց և ե՞րբ է դա տեղի ունեցել, ի՞նչն է դարձել նման լայնածավալ միգրացիոն ալիքի պատճառ, սրանք հարցեր են, որոնք թերևս կարիք ունեն պարզաբանման», նշում է Քեմբրիջի համալսարանի պրոֆեսոր և հետազոտության համահեղինակ Անդրեա Մանիկան։

Հոդվածում առանձնահատուկ ընդգծվում է, որ Հայկական լեռնաշխարհի արևելյան, արևմտյան և կենտրոնական շրջանների պոպուլյացիաները գենետիկորեն շատ մոտ են՝ մատնանշելով հայերի աշխարհագրորեն տարբեր խմբերի ընդհանուր ժողովրդագրական պատմությունը: «Սա առաջին լուրջ հետազոտությունն է պատմական Հայաստանի գենետիկական ատլասի ստեղծման ճանապարհին, որը կներառի նաև մեր նախնիների հնագույն ԴՆԹ նմուշների վերլուծության արդյունքները», ամփոփում է ՀՀ ԳԱԱ մոլեկուլային կենսաբանության ինստիտուտի լաբորատորիայի վարիչ և հոդվածի համահեղինակ պրոֆեսոր Լևոն Եպիսկոպոսյանը։

Հետազոտությունը, որը այս շաբաթ հրապարակվել է American Journal of Human Genetics ամսագրում, ֆինանսավորվել է ՀՀ ԿԳՄՍՆ բարձրագույն կրթության և գիտության կոմիտեի, Եվրոպական հետազոտական խորհրդի (ERC), Մարի Կյուրի անհատական կրթաթոշակի, ESF DoRa PROGRAMME-ի, «Գալուստ Գյուլբենկյան» հիմնադրամի, Հայաստանի գիտության և տեխնոլոգիաների հիմնադրամի (FAST) կողմից:

Ամսագրի հոդվածը կարող եք կարդալ այստեղ`

 https://authors.elsevier.com/sd/article/S0002-9297(24)00391-4