Իրադարձությունների զարգացման հնարավոր սցենարներն ու դրանց հետևանքները. «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

Տարվա սկզբից բավական լարված իրադրություն է Մերձավոր Արևելքում, որը կապված է Իրանի շուրջ ստեղծված իրավիճակով։ Եվ բոլորը շունչները պահած սպասում են իրադարձությունների զարգացմանը, որը կարող է հանգուցալուծվել ինչպես Իրանի ու ԱՄՆ-ի միջև գործարքով ու համաձայնության կայացմամբ, այնպես էլ ԱՄՆ-ի կողմից Իրանին հարվածներ հասցնելով։

Սակայն պետք է նկատի ունենալ, որ ամերիկյան ուժերի կողմից Իրանին հարվածելու դեպքում ոչ միայն Իրանի շուրջ առկա դասավորությունը, այլև ամբողջ տարածաշրջանում անվտանգության, քաղաքական, տնտեսական և ռազմավարական կառուցակարգերն ու հարթակներն են փոխվելու՝ ստեղծելով նոր սպառնալիքների շարք։ Ուստի, այսպիսի սցենարի դեպքում առաջ եկող վտանգները պետք է դիտարկվեն մի քանի փոխկապակցված հարթության վրա, որոնք ներառում են ռազմական, քաղաքական, դիվանագիտական, էներգետիկ ու միգրացիոն գործոնները։

Առաջինն այն է, որ ԱՄՆ-ի կողմից Իրանի դեմ ուղղված ռազմական գործողությունների հնարավորությունը տեսականորեն տանում է տարածաշրջանային պատերազմի մեծ հավանականության։ Թեև Իրանի ռազմական ներուժը և տարածաշրջանային կապերը տարբերվում են Իրաքի կամ Աֆղանստանի նախադեպերից, սակայն ԱՄՆ-ը միջնաժամկետ կտրվածքով ունի անհրաժեշտ ներուժ՝ զգալիորեն վնասելու Իրանի ռազմական ենթակառուցվածքները։ Սակայն Իրանը տեխնոլոգիական մակարդակով շատ տարբեր է ինչպես Աֆղանստանից, այնպես էլ Իրաքից, ու տարիների ընթացքում ձեռք է բերել բավական ռազմական ներուժ ու ենթակառուցվածքներ՝ հատկապես հրթիռային և դրոնային տեխնոլոգիաների մասով։ Իրանը ոչ միայն ահռելի տարածք է զբաղեցնում, այլև իրանական ազդեցությունը տարածվում է տարածաշրջանային տարբեր ուղղություններով՝ ընդհուպ Հեզբոլլահի, հութիների և Իրաքի շիա աշխարհազորայինների վրա, և, ըստ այդմ, բախումները կարող են արագորեն տարածվել Սիրիայից մինչև Եմեն ու Միջերկրականի ծովափնյա գոտիներ։ Իսկ այսպիսի դասավորությունը իր մեջ կրում է նաև տարածաշրջանային պատերազմի սպառնալիքը, որը կարող է ներառել նաև այլ պետությունների՝ Իսրայելից մինչև Սաուդյան Արաբիա։ Նման իրավիճակում էներգետիկ ցնցումները համաշխարհային մակարդակում կդառնան անխուսափելի՝ տնտեսական առումով ազդեցություն ունենալով նաև հեռավոր տարածաշրջանների վրա։

Իսկ Հայաստանը, լինելով Իրանի անմիջական հյուսիսային հարևանը, մի շարք մեծ ռազմավարական խնդիրների առջև կկանգնի, որոնց մասին մեր հանրային տիրույթում, չգիտես ինչու, չի խոսվում։ Առաջին խնդիրը վերջին տարիներին ձևավորված հայ-իրանական էներգետիկ և կոմունիկացիոն կապերի պահպանումն է։ Իրանում ռազմական բախումը կարող է խոչընդոտներ ստեղծել Հայաստանի՝ հարավային ուղղությամբ տարածվող կոմունիկացիաների և ենթակառուցվածքների համար, ինչը ներկայում օգտագործվում է Իրանի հետ սերտ փոխհամագործակցության դաշտ ստեղծելու համար։ Հնարավոր է, որ նաև ժամանակավորապես փակվեն անցակետերը՝ զրկելով Հայաստանը կենսական կարևորության բեռների ու էներգակիրների մի զգալի մասից։

Միևնույն ժամանակ, Իրանի թուլացման հետևանքով Հարավային Կովկասում բացարձակապես նոր ուժային հավասարակշռություն կարող է ստեղծվել, որի արդյունքում մեր տարածաշրջանում կարող է էլ առավել աճել Թուրքիայի՝ առանց այն էլ մեծացած ազդեցությունը։ Եվ այս իրավիճակը կազդի նաև Հայաստանի խոցելիության վրա, քանի որ տարիներ շարունակ տնտեսության համար անհրաժեշտ որոշ հավել յալ բեռներ ու ապրանքային հոսքեր կախված են հենց հարավից եկող ուղիներից, որոնք թուլացնում էին Ադրբեջանի ու Թուրքիայի կողմից երկարաժամկետ շրջափակման ազդեցությունը։

Մյուս կարևոր հանգամանքն այն է, որ ԱՄՆ-ի և Իրանի միջև լայնամասշտաբ բախումների դեպքում տարածաշրջանի ազգաբնակչության խոշոր տեղաշարժերի ռիսկ կա։ Իրանից մեծ քանակությամբ փախստականների հոսքը, ըստ ամենայնի, հիմնականում ուղղվելու է դեպի ավելի ապահով երկրներ, այդ թվում՝ նաև Հայաստան։ Իսկ այդ մարդկանց ինտեգրումը և ժամանակավոր ապաստարանում պահելը դժվար կլինի լուծել փոքր ռեսուրսներով մեր երկրի համար։ Հաշվի առնելով Հայաստանում առկա էներգետիկ, սոցիալական և ֆինանսական հնարավորությունները՝ մեծ թվով փախստականների հոսքը կարող է ավելի խորացնել սոցիալ-քաղաքական բևեռացումը երկրի ներսում, ինչպես նաև դառնալ ուժեղացնող քաղաքական գործիք տարբեր ուժերի ձեռքում։

Այս ամենի հետ մեկտեղ օրակարգային է դառնում նաև Հայաստանի արտաքին քաղաքականության ճկունության հարցը։ ԻրանԱՄՆ հակամարտության սրումը սահմանափակում է Երևանի արտաքին հարաբերությունների ռադիուսը։ Ի տարբերություն Ադրբեջանի ու Թուրքիայի, որոնք չնայած որոշակի վերապահումներով աջակցում են արևմտյան ռազմավարությանը, Հայաստանը մեծապես կախված է Իրանի հետ փոխգործակցությունից և հենց հարավային ուղղության վրա նրա ստեղծած հնարավորություններից ու կայունացնող, հակակշռող ազդեցությունից։

Հարկ է դիտարկել նաև այն հանգամանքը, որ Իրանի վրա ԱՄՆ-ի կողմից հարձակումները կարող են առաջացնել լայն սրացումներ, որոնք կարող են արտահայտվել նաև ամերիկա-ռուսական ու ամերիկա-չինական մրցակցության նոր բռնկումների տեսքով։ Նման իրավիճակում Ռուսաստանը, բնականաբար, հանդես կգա ի աջակցություն Իրանի, քանի որ Թեհրանի ազդեցության անկումը պայմաններ է ստեղծում նաև Հարավային Կովկասում և Մերձավոր Արևելքում ՌԴ-ի ազդեցության թուլացման համար։ Իսկ Չինաստանը, լինելով Իրանի տնտեսական խոշորագույն գործընկերը, միանշանակ պաշտպանելու է իր տնտեսական և էներգետիկ շահերը։ Որպես բազմաբևեռ աշխարհակարգի դերակատարներ՝ Ռուսաստանը և Չինաստանը ձգտել ու ձգտելու են պահպանել իրանական գործոնի առկայությունը։ Պատահական չէ, որ այս փուլում մեծ քանակությամբ չվերթներ են տեղի ունենում Ռուսաստանից ու հատկապես Չինաստանից դեպի Իրան։

Ուստի, ռազմական էսկալացիայի պարագայում Հայաստանը կարող է բախվել արտաքին ներգործության բազմաթիվ փորձերի, որոնք ունեն ներքին խառնակչության կամ անկայունություն հրահրելու ներուժ՝ հաշվի առնելով երկրի ներքին բարդ, բազմակողմանի տնտեսական և քաղաքական մարտահրավերները։

ԱՐԹՈՒՐ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ 

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում