Ո՞վ է իրականում որոշում՝ ով է մեղավոր. վտանգավոր հարց Հայաստանի դատական համակարգին

Սեղմեք ԱՅՍՏԵՂ, լրացրեք օնլայն հայտը և մոռացեք հոսանքի վարձի մասին

Հայաստանի քաղաքական դաշտում վերջին շրջանում ձևավորվող իրողությունները գնալով ավելի հաճախ են ստիպում խոսել ոչ միայն քաղաքական պայքարի սրման, այլև իրավական պետության հիմնարար սկզբունքների վտանգավոր խաթարման մասին։ Երբ քաղաքական նպատակահարմարությունը սկսում է գերակշռել օրենքի նկատմամբ, իսկ մեղավորության կամ անմեղության հարցը փորձ է արվում որոշել ոչ թե դատարանի դահլիճում, այլ քաղաքական հայտարարություններով, ողջ դատական համակարգը հայտնվում է լրջագույն ճգնաժամի առաջ։

Այս համատեքստում «Ուժեղ Հայաստան» խմբակցության պատգամավոր Դավիթ Ղազինյանի առաջարկը՝ լուծարել դատական համակարգը և պատիժները սահմանել անմիջապես ՔՊ վարչության նիստերում, թեև հնչել է դառը հումորի ձևաչափով, իրականում չափազանց ճշգրիտ կերպով արտացոլում է Հայաստանում ձևավորված վտանգավոր քաղաքական մթնոլորտը։

Ի վերջո, եթե քաղաքական իշխանության ներկայացուցիչները նախապես որոշում են, թե ով է «հանցագործ», «կոռուպցիոներ», «թալանչի» կամ «ահաբեկիչ», ապա բնական հարց է առաջանում՝ ի՞նչ դեր է մնում դատարանին։ Պարզապես արձանագրե՞լ արդեն քաղաքական մակարդակում կայացված վճիռը։

ՀՀ Սահմանադրությունն ու Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիան հստակ սկզբունք են սահմանում՝ մարդը համարվում է անմեղ, քանի դեռ նրա մեղավորությունը չի ապացուցվել դատարանի օրինական ուժի մեջ մտած դատավճռով։ Սա իրավական պետության հիմնասյուներից մեկն է։ Սակայն քաղաքականապես զգայուն բազմաթիվ գործերի դեպքում, այդ թվում՝ Բագրատ Սրբազանի և այլ ընդդիմադիր գործիչների շուրջ ընթացող գործընթացներում, իշխանության տարբեր ներկայացուցիչների կողմից հնչող որակումները հաճախ ստեղծում են բոլորովին այլ իրականություն։

Երբ բարձրաստիճան պաշտոնյաները կամ իշխանական քաղաքական գործիչները հրապարակայնորեն անձանց ներկայացնում են որպես արդեն իսկ մեղավոր, դրանով ոչ միայն խախտվում է անմեղության կանխավարկածի գաղափարը, այլև հասարակության մեջ ձևավորվում է կանխակալ վերաբերմունք։ Իսկ առավել վտանգավորն այն է, որ նման քաղաքական հռետորաբանության պայմաններում քննչական ու դատական մարմինները հայտնվում են ակնհայտ ճնշման տակ։

Past.am-ի դիտարկմամբ՝ այստեղ արդեն խոսքը պարզապես քաղաքական կոշտ հռետորաբանության մասին չէ։ Խնդիրն այն է, որ իշխանական հայտարարությունները կարող են ստեղծել մի մթնոլորտ, որտեղ իրավական գործընթացը սկսում է ընկալվել որպես քաղաքական որոշման հետագա ձևականացում։

Երբ հանրության համար նախապես հայտարարվում է, թե ով է մեղավոր, իսկ դրանից հետո սկսվում են ձերբակալությունները, քրեական հետապնդումները և դատավարությունները, բնական հարց է առաջանում՝ արդյո՞ք դատարանը իրականում պետք է պարզի ճշմարտությունը, թե պարզապես պետք է իրավական ձևակերպում տա արդեն իսկ քաղաքական մակարդակում հնչեցված դատավճռին։

Հենց այստեղ էլ առաջանում է ամենավտանգավոր զուգահեռը խորհրդային ժամանակների հայտնի «տրոյկաների» հետ, երբ մարդու ճակատագիրը որոշվում էր ոչ թե լիարժեք ու անկախ դատական գործընթացի արդյունքում, այլ քաղաքական նպատակահարմարությունից ելնելով։ Իհարկե, ժամանակները փոխվել են, իրավական ինստիտուտները ձևականորեն գոյություն ունեն, սակայն եթե դատարանի անկախությունը գործնականում նահանջում է քաղաքական իշխանության կամքից, ապա արտաքին ձևը քիչ բան է փոխում բովանդակության առումով։

Դատավորն այս իրավիճակում հայտնվում է չափազանց բարդ միջավայրում։ Մի կողմից՝ օրենքն ու մասնագիտական պարտականությունն են, մյուս կողմից՝ իշխանության ներկայացուցիչների հրապարակային գնահատականները, քաղաքական ճնշումը և հանրային արդեն ձևավորված կարծիքը։ Նման պայմաններում դատարանի իրական անկախության մասին խոսելը գնալով ավելի դժվար է դառնում։

Արդյունքում տուժում է ոչ միայն կոնկրետ մեղադրյալը կամ տվյալ քաղաքական գործիչը։ Տուժում է ամբողջ պետությունը։ Որովհետև այն հասարակությունում, որտեղ մարդիկ համոզված են, որ քաղաքական որոշումը կարող է նախորդել դատարանի որոշմանը, այլևս չի կարող լինել լիարժեք վստահություն արդարադատության նկատմամբ։

Դատական համակարգի նկատմամբ վստահության կորուստը իրավական պետության համար ամենավտանգավոր գործընթացներից մեկն է։ Եթե օրենքի գերակայությունը փոխարինվում է քաղաքական նպատակահարմարությամբ, իսկ անմեղության կանխավարկածը՝ քաղաքական պիտակավորումներով, ապա պետությունը աստիճանաբար հեռանում է ժողովրդավարական կառավարման սկզբունքներից։

Եվ հենց այս պատճառով Դավիթ Ղազինյանի հնչեցրած դառը հումորը շատ ավելի խորքային հարց է առաջադրում, քան կարող է թվալ առաջին հայացքից. եթե քաղաքական իշխանությունն է նախապես որոշում՝ ով է մեղավոր և ինչ պատիժ պետք է կրի, ապա իսկապե՞ս մեզ անհրաժեշտ է անկախ դատական համակարգ, թե արդեն ժամանակն է պարզապես պաշտոնապես ընդունել, որ որոշումները կայացվում են այլ վայրում։

Իրավական պետության գոյության համար պատասխանն այս հարցին պետք է լինի միանշանակ։ Քաղաքական հռետորաբանությունը չի կարող փոխարինել դատարանին, իսկ իշխանության ցանկությունը չի կարող փոխարինել օրենքին։ Հակառակ դեպքում ցանկացած քաղաքացի վաղ թե ուշ կարող է հայտնվել մի համակարգի առաջ, որտեղ նախ որոշվում է մեղավորությունը, հետո միայն փորձ է արվում գտնել դրա իրավական հիմնավորումը։

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում

Հետևեք մեզ՝ այստեղ