Ի՞նչ է սպասվում վարկերին ու ավանդներին

Հայաստանի Կենտրոնական բանկի՝ սեպտեմբերի 15-ին վերաֆինանսավորման տոկոսադրույքը 0,25 տոկոսային կետով բարձրացնելու որոշումը կարևոր ազդակ է Հայաստանի տնտեսության համար։ Տոկոսադրույքը սահմանվել է 6,75 տոկոս։ Սա ԿԲ-ի առաջին բարձրացումն է 2022 թվականի դեկտեմբերից ի վեր, երբ դրամավարկային քաղաքականությունը երկար ժամանակ աստիճանաբար մեղմացվում էր։

Որոշման շրջանակում բարձրացվել են նաև հարակից գործիքների տոկոսադրույքները․ լոմբարդային ռեպոյի տոկոսադրույքը սահմանվել է 8,25 տոկոս, իսկ բանկերից ներգրավվող միջոցների տոկոսադրույքը՝ 5,25 տոկոս։

Պարզ ասած՝ ԿԲ-ն փորձում է թանկացնել փողի արժեքը և այդ միջոցով որոշակիորեն զսպել տնտեսության մեջ ձևավորվող գնաճային ճնշումները։

Պատճառներից մեկը գնաճի՝ թիրախային մակարդակից բարձր գտնվելն է։ 2026 թվականի օգոստոսին 12-ամսյա գնաճը կազմել է 4,4 տոկոս, իսկ 12-ամսյա բնականոն գնաճը՝ 4,8 տոկոս։ 2025 թվականից Հայաստանի գնաճի թիրախը 3 տոկոս է՝ թույլատրելի 1 տոկոսային կետ շեղման միջակայքով։

Բնականոն գնաճի բարձր մակարդակը ԿԲ-ի համար առանձնահատուկ նշանակություն ունի, քանի որ այն հնարավորություն է տալիս գնահատել՝ որքանով է գնաճային ճնշումը տարածվում տնտեսության տարբեր ոլորտներում։ Եթե թանկացումները սկսում են ընդգրկել ոչ միայն առանձին ապրանքներ, այլև ծառայությունները, վարձակալությունը, աշխատավարձերը և բիզնեսի ծախսերը, ապա գների աճը կարող է ավելի երկարատև բնույթ ստանալ։

Տոկոսադրույքի բարձրացման ազդեցությունը, սակայն, անմիջապես չի զգացվում։ Դրամավարկային քաղաքականությունն աշխատում է որոշակի ժամանակային ուշացմամբ, և այսօրվա որոշման ազդեցությունը կարող է ամբողջությամբ արտահայտվել ամիսներ անց։

Ամենաուղղակի հետևանքներից մեկը վարկավորման պայմանների փոփոխությունն է։ Բանկերի ֆինանսավորման արժեքի բարձրացումը կարող է աստիճանաբար անդրադառնալ նոր վարկերի տոկոսադրույքների վրա։ Հատկապես զգայուն կարող են լինել սպառողական, հիփոթեքային և բիզնես վարկերը։

Մյուս կողմից, բարձր տոկոսադրույքները կարող են ավանդները դարձնել ավելի գրավիչ։ Քաղաքացիների համար սա կարող է նշանակել, որ ծախսելու փոխարեն որոշակի միջոցներ պահելը բանկային ավանդներում կամ այլ դրամային գործիքներում ավելի հետաքրքիր տարբերակ է դառնում։

ԿԲ-ի քայլը կարող է ազդեցություն ունենալ նաև դրամի փոխարժեքի վրա։ Ավելի բարձր եկամտաբերությունը կարող է մեծացնել դրամային ֆինանսական գործիքների գրավչությունը և որոշակիորեն մեղմել արժութային ճնշումները, թեև փոխարժեքի վրա ազդում են նաև բազմաթիվ այլ գործոններ։

Առանձին ռիսկ է կոմունալ ծառայությունների հնարավոր թանկացման սպասումը։ Գազի, էլեկտրաէներգիայի կամ այլ կարգավորվող ծառայությունների սակագների փոփոխությունը կարող է ազդեցություն ունենալ ոչ միայն տնային տնտեսությունների ծախսերի, այլև բիզնեսի ինքնարժեքի վրա։ Էներգակիրների թանկացումը կարող է փոխանցվել արտադրանքի, սննդի, տրանսպորտի, շինարարության և ծառայությունների գներին։

Past.am-ի դիտարկմամբ՝ հենց սպասումներն են այս փուլում կարևոր գործոններից մեկը։ Եթե քաղաքացիներն ու բիզնեսները կանխավ սպասում են նոր թանկացումների, կարող են փոխել իրենց վարքագիծը՝ արագացնել գնումները, բարձրացնել ապրանքների ու ծառայությունների գները կամ ավելի մեծ ուշադրություն դարձնել խնայողություններին։ Այդ գործընթացը կարող է լրացուցիչ գնաճային ճնշում ստեղծել։

Միևնույն ժամանակ, տոկոսադրույքի բարձրացումը չի կարող վերացնել գնաճի բոլոր պատճառները։ ԿԲ-ն չի կարող ուղղակիորեն կառավարել ներմուծվող էներգակիրների միջազգային գները, տրանսպորտային ծախսերը կամ աշխարհաքաղաքական զարգացումները։ Սակայն դրամավարկային քաղաքականության միջոցով հնարավոր է փորձել սահմանափակել դրանց երկրորդային ազդեցությունը։

Օրինակ՝ էներգակիրների թանկացումը կարող է սկզբում լինել մեկանգամյա շոկ, սակայն եթե դրանից հետո բիզնեսները սկսեն շարունակաբար բարձրացնել գները, աշխատողները՝ պահանջել ավելի բարձր աշխատավարձեր, իսկ սպառողները՝ մեծացնել կանխավ գնումները, այդ շոկը կարող է վերածվել ավելի երկարատև գնաճի։

Միաժամանակ բարձր տոկոսադրույքը կարող է ունենալ նաև հակառակ ազդեցություններ։ Վարկառուների ֆինանսավորման ծախսերը կարող են աճել, բիզնեսները կարող են հետաձգել ընդլայնման ծրագրերը, իսկ հիփոթեքային և սպառողական վարկերի նկատմամբ պահանջարկը՝ որոշակիորեն նվազել։

Պետական պարտքի սպասարկման արժեքը նույնպես կարող է աճել, եթե ԿԲ-ի որոշմանը հետևեն պետական պարտատոմսերի շուկայական եկամտաբերությունների համապատասխան փոփոխություններ։

Արտաքին միջավայրն այս ամբողջ գործընթացում ևս կարևոր դեր ունի։ Հայաստանի՝ որպես փոքր և բաց տնտեսության դեպքում միջազգային գների, փոխարժեքների, էներգակիրների, ներմուծման և տրանսպորտային ծախսերի փոփոխությունները կարող են արագ փոխանցվել ներքին շուկա։

Այսպիսով, վերաֆինանսավորման տոկոսադրույքի բարձրացումը ինքնին չի նշանակում, որ տնտեսությունը ճգնաժամային իրավիճակում է։ Այն ավելի շուտ վկայում է այն մասին, որ ԿԲ-ն տեսնում է գնաճային որոշակի ռիսկեր և փորձում է դրամավարկային պայմանների միջոցով կանխել դրանց ավելի խորացումը։

Past.am-ը հետևելու է, թե առաջիկա ամիսներին այս որոշումն ինչպես կանդրադառնա վարկերի, ավանդների, սպառողական գների և դրամի փոխարժեքի վրա։

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում