Տիգրանաշենի հերթն է՞․ Փաշինյանի հայտարարությունը նոր հարցեր է առաջացնում

Արդեն ամիսներ շարունակ հայկական մամուլի ուշադրության կենտրոնում է Արարատի մարզի Տիգրանաշեն գյուղի կարգավիճակի հարցը։ Քննարկումները հատկապես ակտիվացել են այն բանից հետո, երբ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը գյուղի փոխարեն շարունակաբար օգտագործում է ադրբեջանական «Քյարքի» անվանումը և մի շարք հայտարարություններում կասկածի տակ է դնում դրա՝ Հայաստանի տարածք լինելու հանգամանքը։

Վերջին շաբաթներին Փաշինյանի հայտարարություններում այս մոտեցումն առավել հստակ է արտահայտվել։ Նախ նա նշել է, որ Տիգրանաշենը «Հայաստանի տարածք չէ», ապա հայտարարել, որ Հայաստանի՝ միջազգայնորեն ճանաչված 29 743 քառակուսի կիլոմետր տարածքի մեջ «Քյարքին, ինչպես և մյուս անկլավները, ներառված չեն»։

Միաժամանակ, Տիգրանաշենի հարցում իշխանությունների դիրքորոշումը քննադատողներին վարչապետը բնորոշել է որպես «պատերազմ հրահրող»։ Այս ձևակերպումը ևս դարձել է քաղաքական և հասարակական քննարկումների առարկա, քանի որ հարց է առաջանում՝ արդյոք սեփական տարածքի նկատմամբ պահանջի ներկայացումը կարող է դիտարկվել որպես պատերազմի առիթ։

Past.am-ի ուսումնասիրած և ներկայացված տեսակետների համատեքստում Տիգրանաշենի հարցը միայն մեկ գյուղի կարգավիճակի շուրջ քննարկում չէ։ Այն առնչվում է նաև տարածքային ամբողջականության, ազգային ինքնագիտակցության և Հայաստանի անվտանգության վերաբերյալ ավելի լայն պատկերացումներին։

Այստեղ առանցքային է այն հարցը, թե ինչպես պետք է գնահատել Հայաստանի տարածքի որևէ հատվածի հնարավոր զիջման կամ կարգավիճակի փոփոխության հարցը։ Քննադատները պնդում են, որ նման խնդիրները չպետք է ներկայացվեն միայն որպես «լարվածության օջախների չեզոքացում» կամ հնարավոր էսկալացիայի կանխարգելում։

Այս համատեքստում Տիգրանաշենի հարցը կապվում է նաև նախորդ տարիների գործընթացների հետ։

2019 թվականին Փաշինյանին ներկայացվել էր ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի շրջանակում մշակված կարգավորման ծրագիրը։ Հրապարակված փաստաթղթերի համաձայն՝ այն նախատեսում էր Արցախի պահպանություն՝ միջանկյալ միջազգային ճանաչված կարգավիճակով, հայկական ուժերի դուրսբերում հինգ շրջաններից և միջազգային խաղաղապահների տեղակայում Արցախի ամբողջ պարագծով։ Ծրագիրը նախատեսում էր նաև Քարվաճառի, Բերձորի և Արցախի պահպանումը։

Փաշինյանը հրաժարվեց այդ տարբերակից։ Նույն տարվա օգոստոսի 5-ին Ստեփանակերտում, Համահայկական խաղերի անցկացման առիթով կազմակերպված հանրահավաքում, նա հայտարարեց․ «Արցախը Հայաստան է, և վերջ»։

Այդ հայտարարությունը լայնորեն ընկալվեց որպես Հայաստանի նախկին փոխզիջումային քաղաքականությունից հրաժարվելու ազդանշան։ Դրանից հետո Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը հայտարարեց, որ Փաշինյանը «անցել է կարմիր գիծը»։

Հայ ազգային կոնգրեսի փոխնախագահ Լևոն Զուրաբյանը հետագայում պնդել է, որ հնարավոր փոխզիջումից հրաժարումն իր հերթին 2020 թվականի պատերազմի համար ստեղծեց անհրաժեշտ քաղաքական պայմաններ։

2020 թվականի պատերազմի ընթացքում արդեն տեղի ունեցան այն զարգացումները, որոնք ավարտվեցին նոյեմբերի 9-ի հայտարարությամբ և հայկական կողմի տարածքային կորուստներով։ Պատերազմից հետո Շուշիի կորստի շուրջ նույնպես ծավալվեցին բազմաթիվ քննարկումներ, իսկ Փաշինյանը քաղաքի վերաբերյալ իր գնահատականներում այն անվանեց «դժբախտ, դժգույն քաղաք»՝ տեղի ունեցածի պատասխանատվության հարցը կապելով նախորդ իշխանությունների հետ։

Հաջորդ կարևոր հանգրվանը 2022 թվականի հոկտեմբերի 6-ի Պրահայի հանդիպումն էր։ Այդ ժամանակ Նիկոլ Փաշինյանը ստորագրեց փաստաթուղթ, որի շրջանակում Հայաստանը վերահաստատեց հավատարմությունը ՄԱԿ-ի կանոնադրությանը և 1991 թվականի Ալմա-Աթայի հռչակագրին։ Այդ սկզբունքների հիման վրա կողմերը ճանաչում են միմյանց տարածքային ամբողջականությունն ու ինքնիշխանությունը։

Հայաստանը ճանաչեց Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականությունը՝ 86,6 հազար քառակուսի կիլոմետր տարածքով, ինչը ներառում էր նաև Լեռնային Ղարաբաղը։

Երևանում այս քայլը ներկայացվում էր որպես իրավական հստակության ապահովման անհրաժեշտություն։ Սակայն դրա հետևանքով Արցախի կարգավիճակի վերաբերյալ Հայաստանի նախկին դիրքորոշումը փոխվեց։ Ավելի ուշ Փաշինյանն ինքն էլ հայտարարել է․ «Սխալ էր, որ դա ավելի վաղ չէի արել»։

2023 թվականին իրավիճակը կտրուկ սրվեց։ Ադրբեջանը փակել էր Լաչինի միջանցքը, իսկ Արցախում ստեղծվել էր հումանիտար ծանր իրավիճակ։ Այդ ընթացքում Փաշինյանը հանդես էր գալիս էսկալացիայից խուսափելու անհրաժեշտության մասին հայտարարություններով և կոչ էր անում չանել այնպիսի քայլեր, որոնք, իր բնորոշմամբ, կարող էին ցանկալի լինել ռազմական էսկալացիայի սցենար մշակողների համար։

Սեպտեմբերի 19-ին Ադրբեջանը սկսեց իր անվանած «հակաահաբեկչական գործողությունը»։ Հետագա օրերին Արցախի հայ բնակչությունը դուրս եկավ տարածաշրջանից։ Փաշինյանը միջազգային հանրությանը մեղադրեց էթնիկ զտումը կանխելու անկարողության մեջ, իսկ ՄԱԿ-ի ամբիոնից նաև հայտարարել էր, որ Արցախում հայերի անվտանգությանը անմիջական սպառնալիք չկա։

Այս ամբողջ գործընթացի արդյունքում Արցախը հայաթափվեց, իսկ դրա կարգավիճակի հարցը փաստացի փակվեց։

Այժմ քննարկումների կենտրոնում Տիգրանաշենն է։

Արարատի մարզի այս գյուղը ռազմավարական նշանակություն ունի՝ հաշվի առնելով դրա աշխարհագրական դիրքը։ Այն գտնվում է Երևանից դեպի Սյունիք և Իրանի սահման տանող կարևոր ճանապարհային ուղղության վրա։ Հետևաբար գյուղի կարգավիճակի հարցը միայն բնակավայրի անվան կամ վարչական պատկանելիության խնդիր չէ․ այն նաև կապված է Հայաստանի հաղորդակցային և անվտանգության շահերի հետ։

Հենց այս պատճառով էլ Փաշինյանի կողմից Տիգրանաշենի փոխարեն «Քյարքի» անվան օգտագործումը դարձել է քաղաքական և հասարակական քննարկումների թեմա։ Առավել ևս, որ վարչապետը հրապարակավ հայտարարել է, թե այդ տարածքը Հայաստանի կազմում չէ։

Այս մոտեցման քննադատները պնդում են, որ ադրբեջանական անվան կիրառումն ինքնին կարող է ընկալվել որպես Ադրբեջանի տարածքային հավակնությունների ընդունման քաղաքական ազդանշան։ Իշխանությունների մոտեցման համաձայն՝ հարցը պետք է դիտարկել հնարավոր լարվածության և ռազմական էսկալացիայի կանխարգելման տրամաբանության շրջանակում։

Past.am-ի ներկայացրած քննարկումների առանցքում հենց այս հակասությունն է՝ սեփական տարածքի նկատմամբ պահանջի և հնարավոր ռազմական վտանգից խուսափելու քաղաքականության միջև։

Տիգրանաշենի հարցը նաև զուգահեռներ է առաջացրել 2019-2023 թվականների իրադարձությունների հետ։ Քննադատները նշում են, որ այդ ժամանակ ևս Հայաստանի իշխանությունների որոշ հայտարարություններ և որոշումներ հետագայում ազդեցություն են ունեցել տարածաշրջանային զարգացումների վրա։

2019 թվականին «Արցախը Հայաստան է, և վերջ» հայտարարությունից հետո փոխզիջման հնարավորությունների շուրջ բանակցությունները չշարունակվեցին նախկին տրամաբանությամբ։

2020 թվականին տեղի ունեցավ պատերազմը, որի հետևանքով Հայաստանը կորցրեց վերահսկողությունը մի շարք տարածքների նկատմամբ։

2022 թվականին Պրահայում ճանաչվեց Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականությունը՝ ներառյալ Լեռնային Ղարաբաղը։

2023 թվականին Արցախում տեղի ունեցավ շրջափակում, ապա ռազմական գործողություն և հայ բնակչության զանգվածային տեղահանում։

Այսօր նույն քննարկման նոր կետը Տիգրանաշենն է։

Քննադատների գնահատմամբ՝ գործընթացներում նկատելի է նույն տրամաբանությունը՝ նախ քաղաքական հայտարարություն, ապա տարածքային հարցի շուրջ նոր դիրքորոշման ձևավորում և այնուհետև այդ դիրքորոշման հիմնավորում՝ անվտանգության, խաղաղության կամ հնարավոր էսկալացիայի կանխարգելման անհրաժեշտությամբ։

Այս տեսակետը ներկայացվում է նաև «Հայկական հանրային տրիբունալ» նախագծի փորձագետների կողմից։ Նրանց գնահատմամբ՝ Փաշինյանի կողմից Տիգրանաշենի փոխարեն «Քյարքի» անվան կիրառումը պարզապես տեղանվան ընտրության հարց չէ և կարող է քաղաքական նշանակություն ունենալ։

Այսպիսով, Տիգրանաշենի շուրջ քննարկումը դուրս է եկել մեկ գյուղի սահմաններից։ Այն վերածվել է Հայաստանի տարածքային ամբողջականության, անվտանգության և իշխանությունների որդեգրած խաղաղության քաղաքականության արդյունավետության վերաբերյալ ավելի լայն բանավեճի։

Past.am-ը շարունակում է թեման ներկայացնել՝ առանց փոխելու դրա շուրջ առկա փաստերն ու կողմերի հայտարարությունները։

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում