Հայաստանը ՀԱՊԿ-ի և նոր մարտահրավերների միջև․ ինչ է կանգնած Գյումրիի ռազմաբազայի շուրջ քննարկումների հետևում

Հայաստանը ՀԱՊԿ-ի և նոր մարտահրավերների միջև․ ինչ է կանգնած Գյումրիի ռազմաբազայի շուրջ քննարկումների հետևում

Գյումրիում տեղակայված ռուսական 102-րդ ռազմաբազայի ապագայի շուրջ քննարկումն առնչվում է Հայաստանի համար կարևորագույն հարցերից մեկին՝ երկրի անվտանգության ապահովմանը տարածաշրջանային պահպանվող սպառնալիքների պայմաններում։ ՀԱՊԿ-ում հանրապետության մասնակցության սառեցման և ռուսական ռազմական ներկայության նշանակությունը վերանայելու մասին իշխանությունների հայտարարությունների ֆոնին առավել սուր է հնչում հարցը՝ պաշտպանության ի՞նչ երաշխիքներ կստանա Հայաստանը, եթե գործող մեխանիզմները դադարեն աշխատել։

Ռազմաբազայի հնարավոր դուրսբերման վերաբերյալ ամենակոշտ գնահատականներից մեկը հնչեցրել է «Ուժեղ Հայաստան»-ի առաջնորդ Սամվել Կարապետյանը։ 2026 թվականի սեպտեմբերի 11-ին, պատասխանելով լրագրողների հարցերին, նա հայտարարել է․

«Մենք բախտի քմահաճույքին ենք թողնվելու։ Ռուսական ռազմաբազայի փոխարեն այստեղ թուրքականը կլինի։ Այնպես որ, ռուսական ռազմաբազան պետք է մնա»։

Կարապետյանը ռազմաբազայի պահպանումը դիտարկում է որպես Հայաստանի անվտանգության կարևոր գործոն։ Թուրքական ռազմաբազայի հնարավոր հայտնվելու մասին նրա խոսքերը նախազգուշացում են այն հետևանքների վերաբերյալ, որոնք, իր կարծիքով, կարող է ունենալ ռուս զինվորականների հեռանալը։

Այս համատեքստում առաջանում է նաև ավելի սուր հարց․ կարո՞ղ է ռուս զինվորականների հեռանալը պայմաններ ստեղծել Հայաստանում թուրքական ռազմական ներկայության, իսկ իրադարձությունների որոշակի զարգացման դեպքում՝ նույնիսկ ադրբեջանական զորքերի տեղակայման համար։ Սրանք ընդամենը ենթադրական սցենարներ են, այլ ոչ թե տեղեկություններ որևէ ծրագրի կամ պայմանավորվածության մասին։ Սակայն հարցի նման ձևակերպումն անգամ ավելի հրատապ է դարձնում պարզաբանման անհրաժեշտությունը՝ անվտանգության և ինքնիշխանության պաշտպանության ի՞նչ երաշխիքներ կստանա Հայաստանը ռուսական ռազմաբազայի դուրսբերման դեպքում։

Մասնակցության սառեցումից մինչև հարաբերությունների վերանայում

Հայաստանի մասնակցությունը ՀԱՊԿ-ին սառեցված է 2024 թվականի փետրվարից։ Նիկոլ Փաշինյանի հետագա հայտարարությունները վկայում են, որ իշխանությունները մտադիր չեն վերադառնալ կազմակերպության հետ փոխգործակցության նախկին ձևաչափին։

2026 թվականի օգոստոսին վարչապետը հայտարարել է, որ կառավարությունը չի նախատեսում առաջիկա հինգ տարիներին ակտիվացնել աշխատանքը ՀԱՊԿ-ում։ Ավելին, նա հասկացրել է, որ Հայաստանի հնարավոր հեռացումը կազմակերպությունից իշխանություններին կազատի դուրս գալու մասին ինքնուրույն որոշում ընդունելու անհրաժեշտությունից։

Սակայն ՀԱՊԿ-ի հետ հարաբերություններն ու ռուսական ռազմաբազայի ճակատագիրն իրավական առումով առանձին հարցեր են․ ռազմաբազայի ներկայությունը կարգավորվում է երկկողմ համաձայնագրերով։ Հետևաբար, դրա ապագայի քննարկումը պահանջում է առանձին գնահատել ռազմաբազայի խնդիրները, արդյունավետությունն ու հնարավոր դուրսբերման հետևանքները։

Ռազմաբազան՝ քաղաքական բանավեճի կենտրոնում

Սեպտեմբերին Փաշինյանը կասկածի տակ է դրել Հայաստանի անվտանգության համար ռազմաբազայի կենսական նշանակությունը՝ վկայակոչելով 2022 թվականի սեպտեմբերի իրադարձությունները։ Նա նաև հայտարարել է, որ Երևանը չի առարկի, եթե Ռուսաստանը որոշի դուրս բերել ռազմաբազան, և պատրաստ է քննարկել դրա հետագա տեղակայման պայմանները։

Այս դիրքորոշումն ուժեղացրել է իշխանության ընդդիմախոսների մտահոգությունները։ Նրանց կարծիքով՝ գործող պայմանավորվածությունների վերանայումն առանց հստակ և հուսալի այլընտրանքի կարող է մեծացնել երկրի խոցելիությունը։

Ռազմաբազայի դուրսբերման դեմ է արտահայտվել նաև Իշխան Սաղաթելյանը։ Նրա գնահատմամբ՝ այն կատարում է իր առաքելությունը, իսկ ռուսական ռազմական ներկայությունից հրաժարվելը կարող է Հայաստանի համար լրացուցիչ սպառնալիքներ ստեղծել Թուրքիայի և Ադրբեջանի հետ հարաբերություններում։

Այս բանավեճի կենտրոնում մնում է հստակ հարց․ նոր ռազմական ճգնաժամի դեպքում Հայաստանի պաշտպանության ի՞նչ պարտավորություններ են գործելու, և ո՞վ է ստանձնելու դրանց կատարումը։

Ի՞նչ այլընտրանք է ներկայացվել հանրությանը

Կառավարության քաղաքականությունը քննադատողներն առաջին հերթին մատնանշում են հանրությանը ներկայացված այնպիսի համակարգի բացակայությունը, որը կկարողանա փոխարինել գործող դաշնակցային մեխանիզմներին։
[09.10.2026 21:17] A. V.: «Փաստ» օրաթերթը ՀԱՊԿ-ից առանց նախապես պատրաստված այլընտրանքի դուրս գալու հեռանկարը համեմատում է ինքնաթիռից առանց պարաշյուտի ցատկելու հետ։ Այս փոխաբերության հիմքում որոշումների հաջորդականության հարցն է․ նախ պետք է ձևավորվեն անվտանգության գործուն երաշխիքներ, ապա միայն քննարկվի նախկիններից հրաժարվելը։

Քաղաքագետ, «Դեմոկրատական այլընտրանք» կուսակցության նախագահ Սուրեն Սուրենյանցը նույնպես ընդգծում է պայմանագրային պարտավորությունների նշանակությունը։ Նրա գնահատմամբ՝ արևմտյան գործընկերների հետ կապերի ընդլայնումն ինքնին չի փոխարինում ռազմական պաշտպանության կոնկրետ մեխանիզմներին։

Միևնույն ժամանակ, համաձայնագրերի առկայությունը դեռ չի վերացնում դրանց գործնական արդյունավետության հարցը։ Հանրությանն անհրաժեշտ է առարկայական քննարկում այն մասին, թե գործընկերներն ինչ պարտավորություններ են պատրաստ կատարել, ինչ հանգամանքներում և ինչ միջոցներով։

Դիվանագիտական աջակցությունը, տնտեսական համագործակցությունն ու քաղաքական երկխոսությունը կարևոր են։ Սակայն երկրի պաշտպանության հարցերը քննարկելիս անհրաժեշտ է առանձին բացատրել, թե այդ հարաբերություններն ինչպես են օգնելու կանխել ռազմական սպառնալիքը կամ պաշտպանություն ապահովել դրա առաջացման դեպքում։

Խաղաղություն և անվտանգության երաշխիքներ

Հարևանների հետ խաղաղ կարգավորման ձգտումը չի վերացնում պաշտպանունակությունն ամրապնդելու անհրաժեշտությունը։ Խաղաղության պայմանավորվածությունների կայունությունը կախված է ոչ միայն հայտարարված մտադրություններից, այլև դրանց կատարման, վերահսկման և հնարավոր խախտումներին արձագանքելու մեխանիզմներից։

Հետևաբար, ռազմաբազայի ապագայի հարցը չի կարելի դիտարկել Հայաստանի զինված ուժերի վիճակից, տարածաշրջանում ուժերի հարաբերակցությունից և միջազգային գործընկերների պարտավորություններից անջատ։

Իշխանությունները պետք է բացատրեն, թե գործող համակարգի փոփոխությունն ինչպես կազդի Հայաստանի՝ իր սահմանները պաշտպանելու և ինքնուրույն որոշումներ ընդունելու կարողության վրա։ Հենց այս հարթությունում պետք է քննարկվի ինքնիշխանությունը՝ սեփական քաղաքացիների անվտանգությունն ապահովելու պետության իրական հնարավորությունների տեսանկյունից։

Նշանակությունը Գյումրիի և Շիրակի համար

Ռազմաբազայի ապագան ունի նաև սոցիալ-տնտեսական նշանակություն։ Դրա գործունեության հետ կապված են տեղացիների զբաղվածությունը, ապրանքների ու ծառայությունների գնումները, ձեռնարկությունների և սպասարկման ոլորտի աշխատանքը։

Ուստի ռուսական ռազմական ներկայության ձևաչափի հնարավոր փոփոխությունը պահանջում է գնահատել հետևանքները Գյումրիի և ամբողջ Շիրակի մարզի համար։ Այն ընտանիքների համար, որոնց եկամուտները կապված են ռազմաբազայի հետ, սա աշխատանքի և առօրյա կայունության հարց է։

Ցանկացած որոշում պետք է ուղեկցվի հստակ ծրագրով՝ ինչպես պահպանել աշխատատեղերը, աջակցել տեղական տնտեսությանը և կանխել սոցիալական վիճակի վատթարացումը։ Այս հետևանքներն արժանի են նույնքան առարկայական քննարկման, որքան ռազմական և դիվանագիտական կողմերը։

Որոշում, որը պահանջում է հստակ պատասխան

Հայաստանն իրավունք ունի ինքնուրույն որոշելու իր արտաքին քաղաքականությունն ու ռազմական համագործակցության պայմանները։ Սակայն նման որոշումների ծավալը ենթադրում է նույնքան լուրջ պատասխանատվություն դրանց հետևանքների համար։

Սամվել Կարապետյանի նախազգուշացումն իշխանությունների առջև դնում է հարց, որին բավարար չէ պատասխանել խաղաղության և բազմավեկտոր քաղաքականության մասին ընդհանուր հայտարարություններով․ ինչպե՞ս է ապահովվելու երկրի անվտանգությունը, եթե ռուսական ռազմաբազան այլևս չլինի։

Հանրությանը պետք են կոնկրետ պատասխաններ՝ սեփական բանակի հնարավորությունների, գործընկերների պարտավորությունների և նոր սպառնալիքների կանխարգելման մեխանիզմների վերաբերյալ։ Քանի դեռ այդ պատասխանները համոզիչ կերպով ներկայացված չեն, ռազմաբազայի դուրսբերման քննարկումն անխուսափելիորեն ուղեկցվելու է անհանգստությամբ։

Անվտանգության հարցերում սխալի գինը չափազանց բարձր է։ Գործող մեխանիզմներից հրաժարվելուց առաջ իշխանությունները պետք է ցույց տան, թե ինչի շնորհիվ է Հայաստանն ավելի պաշտպանված