Կոռուպցիայի դեմ պայքարի փողը «կպավ», բայց կամքը կա՞ արդյոք

Պարզվում է, որ կառավարությունը ցանկանում է արմատախիլ անել կոռուպցիան Հայաստանում, բայց չի ստացվում: Պատճառն էլ, ըստ կառավարության անդամների, այն է, որ համապատասխան մասնագետներ չկան: Կոռուպցիայի դեմ պայքարից գլուխ հանող մասնագետներn արևմտյան երկրներում են, որոնց պետք է հրավիրել Հայաստան, վճարել և խնդրել մեզ սովորեցնել, թե ինչպես են պայքարում կոռուպցիայի դեմ: Այդ նպատակով Հայաստանի կառավարությունը դիմել է ԱՄՆ-ի կառավարությանը: Վերջինս էլ ընդառաջել է: Իսկ եթե ավելի կոնկրետ, ապա կառավարության Կոռուպցիայի դեմ պայքարի խորհուրդը դրամաշնորհ է ստացել ԱՄՆ միջազգային զարգացման գործակալությունից (USAID): Այն կազմում է 750 հազար դոլար:

Ինչպես վստահեցնում են կառավարության ներկայացուցիչները, այդ 750 հազար դոլարն ուղղվելու է աշխատավարձերի վճարմանը, տեղափոխումների և թարգմանչական ծախսերի կատարմանը: Եվ, ինչպես կարելի է կռահել, դրանց մի մասը վճարվելու է դրսի փորձագետներին, քանի որ, փաստորեն, Հայաստանում կոռուպցիայի դեմ պայքարից հասկացող չկա: Հետաքրքիր է, թե ինչու են կառավարությունում եզրակացրել, որ Հայաստանում համապատասխան մասնագետներ չկան: Գուցե պատճառն այն է, որ գրեթե բոլորը կոռումպացվա՞ծ են` թե´ փնտրողները, թե´ փնտրվողները: Դժվար է ասել: Բայց ակնհայտ է, որ այդ հարցում երկրում առկա է անվստահության մթնոլորտ:

Իհարկե, միամտություն կլինի կարծելը, թե այդ գումարով և դրսից մասնագետներ բերել-խոսեցնելով կոռուպցիայի դեմ պայքարում թեկուզ կես քայլ հաջողություն կգրանցվի: Ինչո՞ւ: Քանի որ այդպես դեռ ոչ մի երկրում կոռուպցիայի դեմ չեն պայքարել: Ընդհանուր առմամբ, կա մի քանի հաջող օրինակ, թե ինչպես են երկրները պայքարում կոռուպցիայի դեմ: Կարելի է հիշատակել Սինգապուրի ու եվրոպական երկրների օրինակները: Հասկանալու համար, թե ինչպես պետք է պայքարել կոռուպցիայի դեմ, նախ՝ անհրաժեշտ է հասկանալ, թե դա ինչ երևույթ է, ինչ առանձնահատկություններ և մասշտաբներ ունի, սոսկ բացառությո՞ւն է, թե՞ օրինաչափություն, կապվա՞ծ է հանրության ավանդույթների և արժեքների հետ, թե՞ ոչ:

Ընդհանրապես հետխորհրդային երկրներում և մասնավորապես Հայաստանում, կոռուպցիան համակարգային երևույթ է: Այն երկրում մասնավոր և հանրային հարցերի լուծման «արդյունավետ» և «արագ» ձև է: Այն ունի որոշակի ավանդույթներ, ներարկված է անգամ մարդկանց դաստիարակության մեջ: Շատ քչերն են, որ ցանկանում են Հայաստանում դառնալ պաշտոնյա՝ ինքնազոհաբար երկրին ծառայելու համար, սովորաբար գլխավոր շարժառիթը այս կամ այն կառավարական ռեսուրսներին և լծակներին տիրելն է, որը հնարավորություն կտա հարստանալ և «էս կյանքում մի բանի հասնել»: Իսկ «լավության դիմաց մաղարիչ անելը» հնագույն ավանդույթ է:

Հետևաբար, համակարգային խնդիրը պահանջում է համակարգային լուծում: Կոռուպցիային նպաստում են երկրի սոցիալ-տնտեսական վատ վիճակը, քաղաքական անկայունությունը, կիսապատերազմական վիճակը, օրենսդրության անկատարությունը, պետական ինստիտուտների անարդյունավետությունը, անկախ դատական համակարգի, ժողովրդավարական ավանդույթների բացակայությունը, քաղաքացիական հասարակության չկայացած լինելը և վերջապես, ազատ, ինքնիշխան, բարձր իրավական գիտակցություն ունեցող քաղաքացիների սակավությունը:

Կոռուպցիայի դեմ հաջող պայքարի համար անհրաժեշտ է, որ այդ երևույթն անընդունելի լինի հասարակության բոլոր հիմնական շերտերի համար` իշխանության, բիզնեսի և քաղաքացիական հասարակության, շարքային քաղաքացիների համար: Իշխանությունը մշակում է հակակոռուպցիոն խիստ օրենսդրություն և ցուցաբերում է քաղաքական կամք այդ օրենսդրությունը կյանքի կոչելու համար: Դատարանները դառնում են լիովին անկախ: Բիզնեսը տարանջատվում է իշխանությունից և գործում հավասար օրինական դաշտում: Շարքային քաղաքացին էլ ոչ միայն հրաժարվում է կոռուպցիոն ճանապարհով իր հարցերը լուծել, այլև անհանդուրժող է դառնում ցանկացած նման երևույթի դեմ` ապավինելով օրենքին և արդար դատարաններին:

Սա եվրոպական զարգացման ճանապարհն է, որը եվրոպացիներն անցել են հարյուրամյակների արյան, հեղափոխությունների միջոցով: Սակայն այդ փորձն այսօր կա և ամենևին պարտադիր չէ նույն արյունարբու հեղափոխություններով հասնել այդ մակարդակին: Բավական է պարզապես ցանկանալ ապրել կյանքի եվրոպական նորմերով և արժեքներով: Դա պահանջում է ինչպես իշխանության քաղաքական մեծ կամք, այնպես էլ հասարակության հասունություն: Բայց կա նաև ավելի կարճ ճանապարհ: Դա սինգապուրյան փորձն է, որը կյանքի է կոչվել ավտորիտար դաժան կառավարման միջոցով:

Սինգապուրի վարչապետ Լի Կուան Յուն ձևավորեց այդ փոքրիկ երկրում այնպիսի կառավարում, ուր կոռուպցիան հռչակվեց երկրի և ազգի համար մեկ թշնամի: Ստեղծվեց երկրի ուժային կառույցներից լիովին անկախ բյուրո, որը օրենքի տառին համապատասխան կարող էր հետաքննություն սկսել և գործեր հարուցել ցանկացած պաշտոնյայի և սուբյեկտի դեմ, ով կասկածվում է կոռուպցիայի մեջ` անգամ երկրի ղեկավարի և նրա ընտանիքի անդամների դեմ: Ի դեպ, բյուրոն հենց այդպես էլ վարվում է: Ստանալով շատ բարձր աշխատավարձ` բյուրոյի անդամները կաշկանդված չեն գործել ըստ օրենքի:

Սինգապուրում կոռուպցիայի մեջ կասկածվում է ցանկացած պաշտոնյա, որն անձամբ կամ իր ընտանիքից որևէ մեկն ապրում է ավելի ճոխ, քան թույլ են տալիս իրենց օրինական եկամուտները: Դա բավարար հիմք է պաշտոնյայի դեմ գործ հարուցելու համար: Որոշ նախարարներ, բարձրաստիճան պաշտոնյաներ Սինգապուրում անգամ ինքնասպան են եղել այդ կասկածվելուց հետո: Իսկապես, հակակոռուպցիոն այդ համակարգն սկսեց աշխատել: Դե պատկերացրեք, որ Հայաստանում գրեթե բոլոր պաշտոնյաները կդառնային կասկածյալ և, ամենայն հավանականությամբ կդատվեին, եթե մեր երկրում գործեր Սինգապուրի օրենսդրությունը և լիներ նույն քաղաքական կամքը:

Բայց դա, լինելով շատ արդյունավետ համակարգ, իրականում չափազանց ավտորիտար է, որը Լի Կուան Յուի նման լիդերների բացակայության պարագայում շատ հեշտ կարող է կազմաքանդվել: Հայաստանին անհրաժեշտ է եվրոպական զարգացման մոդելը, ուր նույնպես նախատեսված են խիստ հակակոռուպցիոն օրենքներ: Սակայն պետք է իրատես լինել, որ Հայաստանում կոռուպցիոն համակարգն իր դեմ չի պայքարի. Լի Կուան Յուներ մենք չունենք: Ուստի դիմադրությունը պետք է սկսվի նեքևից:

Միակ հարցն այն է, թե ինչու է ԱՄՆ-ի կառավարությունը 750 հազար դոլար դրամաշնորհ տալիս պաշտոնյաներին` քաջ իմանալով, որ այդ գումարները կոռուպցիայի դեմ իրական պայքարում երբեք չեն օգտագործվելու: Ավելին, կարող են իրենցով իսկ կոռուպցիոն ռիսկեր ստեղծել, ուղղակի փոշիանալ: Մի՞թե ԱՄՆ-ի կառավարությունը համոզվել է, որ մեր պաշտոնյաներն իսկապես ցանկանում են արևմտյան փորձագետներից սովորել, թե ինչպես են պայքարում կոռուպցիայի դեմ: Սպասենք և տեսնենք, թե այդ թանկարժեք դասերը ինչ արդյունքներ կտան: Ամենևին չենք չարախոսում, երբեք ուշ չէ սովորելը:

Բայց հարկ է ամերիկացիներին, նաև եվրոպացիներին հուշել, որ մեր երկրին խիստ անհրաժեշտ են իրենց ֆինանսական ներդրումները և գուցե ավելի լավ կլիներ, որ միլիոնավոր դոլարները, որոնք դրամաշնորհների տեսքով ուղղվում են տարբեր մանր անարդյունավետ ծրագրերին, ուղղվեն, օրինակ՝ որևէ ձեռնարկություն բացելուն Հայաստանում: Նման ավելի շոշափելի օժանդակության և արդյունավետ ներդրումներից հետո կստեղծվեն նոր աշխատատեղեր, մեր երկիր կմտնի ամերիկյան ու եվրոպական բիզնես մշակույթ և գուցե դրանով ավելի մեծ նպաստ բերվի Հայաստանում կոռուպցիայի դեմ պայքարին:

Տիգրան Խաչատրյան