Ապրիլի 24, Հայոց ցեղասպանության 101-րդ տարելից. հիմնական ուղղությունը` Ծիծեռնակաբերդի բլուր

Tert.am-ը գրում է.

1965 թվականից սկսած ամեն ապրիլի 24-ի վաղ առավոտյան մարդկային հոսքերի հիմնական ուղղությունը Հրազդան կիրճի մոտ գտնվող Ծիծեռնակաբերդ բլուրն է, դեպի Հայոց ցեղասպանության զոհերի հիշատակին նվիրված 44-մետրանոց քարակոթողը, որտեղ անմար կրակի մոտ առավոտվանից սերնդեսերունդ ծաղիկներ են դնում Հայոց ցեղասպանության 1,5 միլիոն զոհերի՝ մեր նախնիների հիշատակին:

Հուշարձանի 12 քարակոթողները խորհրդանշում են կորցրած 12 գավառները, որոնք այժմ գտնվում են ժամանակակից Թուրքիայի կազմում:
Որպես  Հայոց Ցեղասպանության օր համարվում է ապրիլի 24-ը, քանի որ  1915թ. ապրիլի 24-ին Կոստանդնուպոլսում ձերբակալվեց մտավորականության սերուցքը ՝ 600 հայազգի մտավորականներ, որոնք հետագայում սպանվեցին աքսորի ճանապարհին. Գրիգոր Զոհրապ, Դանիել Վարուժան, Ռուբեն Զարդարյան, Սիամանթո, Ռուբեն Սևակ,  Երվանդ Սըրմաքեշհանլյան, Ատոմ Յարջանյան, Հովհաննես Հարությունյան և այլք:

Հիշեցնենք, որ օրերս   Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովում ելույթ ունենալով`   Թուրքիայի խորհրդարանի անդամ Կարո Փայլանն առաջարկելով կազմել  հանձնաժողով` 1915-ին հայ քաղաքական գործիչների սպանությունները հետաքննելու համար, ցույց տվեց 1908- 1915թթ,. նահատակված հայ պատգամավորների ու քաղաքական գործիչների լուսանկարները. Գրիգոր Զոհրապ,  Պետրոս Հալաջյան,  Նազարեթ Դաղավարյան,  Կարապետ Փաշայան ,  Օհանես Սերինգյուլյան, , Օնիկ Տերսեքյան,   Համբարձում Բոյաջյան, Վահան Փափազյան,  Հակոբ Պապիկյան,  Գեղամ Տեր-Կարապետյան,  Հակոբ Բոյաջյան, Գարեգին Փաստերմաջյան,    Արթին Բոշկեզանյանը:
Փայլանը բողոք հայտնեց  առ այն, որ որոշ վայրեր Թուրքիայում անվանվել են Հայոց ցեղասպանության կազմակերպիչների և իրագործողների անուններով:

«Կարո՞ղ եք պատկերացնել` այցելել Գերմանիա և զբոսնել Հիտլերի պողոտայով», - ասաց  Փայլանը:

Չնայած   24-ն է համարվում որպես Հայոց ցեղասպանության օր, հայերի նկատմամբ ջարդերի  տարեթիվը` 1892-1923 թվականներն են, երբ Թուրքիայի կառավարող շրջանները` սկզբում  Համիդյան Թուրքիան , ապա Երիտթուրքերի կառավարությունը կազմակերպեցին  ցեղասպանություն,որի հետևանքով  զանգվածային տեղահանության ենթարկվեց և բնաջնջվեց Արևմտյան Հայաստանի, Կիլիկիայի և Օսմանյան կայսրության նահանգների հայ բնակչությունը։
Առաջին փուլով բանակ զորակոչված 15-45 տարեկան բոլոր հայ տղամարդիկ, ավելի ուշ` զինաթափվեցին ու սպանվեցին իրենց թուրք զինակիցների կողմից, ապա  թուրք ջարդարարները սկսեցին կոտորել անպաշտպան մնացած հայ բնակչությանը՝ գերազանցապես կանանց, ծերունիներին և երեխաներին։ Կազմակերպվեց մասսայական բռնագաղթ, աքսոր և ջարդ։ Հայերին կա՛մ ստիպում էին ուրանալ քրիստոնեությունը, կա՛մ սպանում էին, կա՛մ ստիպում բռնել գաղթի ուղին։ Արևմտյան Հայաստանի ողջ մնացած հայերը բռնագաղթեցին Միջագետքի անապատներ, հիմնականում՝ Դեր Զոր, որտեղ և բնաջնջվեցին։

 
1919-1920 թթ. Փարիզի խաղաղության կոնֆերանսում, հրապարակվեց հայությանը պատճառած վնասի չափը .14 միլիարդ 598 միլիոն 510 հազար ֆրանկ արևմտահայությանը,  իսկ արևելահայությանը՝ 4 միլիարդ 532 միլիոն 472 հազար ֆրանկ:

Չհաշված այն, որ  ոչնչացվեցին ու հրո ճարակ դարձան նյութական ու մշակութային հազարավոր հուշարձաններ ու կոթողներ, հարուստ գրականություն ու ձեռագրեր:

Վիճակագրական տվյալների համաձայն` Հայաստանում կոտորվեց 66 քաղաքների և մոտ 2500 գյուղերի հայ բնակչությունը։ Թալանվեց և քանդվեց 2350 եկեղեցի ու վանք։ Ոչնչացվեց 1500 դպրոց ու վարժարան։

Այս ողբերգական շրջանից պատմությանը հայտնի են հայերի ինքնապաշտպանության հերոսական դրվագներ, Մուսա Լեռ, Վանի, Ուրֆայի, Մուշի ու Վանի ինքնապաշտպանություն:
Մուսա լեռան ինքնապաշտպանության մասին գրվել է Ֆրանց Վերֆելի հանրաճանաչ «Մուսա լեռան քառասուն օրը» վեպը:

Ցեղասպանության հիմնական կազմակերպիչներ են համարվում երիտթուրքերի առաջնորդներ Թալեաթը, Ջեմալը և Էնվերը, ինչպես նաև «Հատուկ կազմակերպության» ղեկավար Բեհաեդդին Շաքիրը: Հայերի ցեղասպանությանը զուգահեռ Օսմանյան կայսրությունում տեղի էին ունենում ասորիների և Պոնտոսի հույների ջարդերը:

Հայ ժողովրդի դահճապետ Թալեաթը մարդասպանի գոռոզամտությամբ դեռևս 1915 թվականի օգոստոսի 31-ին գոչեց․«Հայկական հարցը լուծելու տեսակետից ես երեք ամսում ավելի շատ գործ կատարեցի, քան Աբդուլ Համիդը՝ 30 տարում»:

Այս ողբերգական իրադարձութունների հետևանքով աշխարհի բոլոր ծագերում առաջացավ Հայկական Սփյուռքը` Օսմանյան կայսրությունից բռնագաղթված և Մեծ եղեռնը վերապրած հայերից:

Միջազգային ճանաչում և հատուցում

Միջազգային առաջին արձագանքն այս իրադարձություններին 1915թ. մայիսի 24-ի Ֆրանսիայի, Ռուսաստանի և Մեծ Բրիտանիայի համատեղ հայտարարությունն էր, որտեղ հայ ժողովրդի նկատմամբ կատարված բռնությունները բնորոշվեցին որպես «հանցագործություն մարդկության և քաղաքակրթության դեմ»: Կողմերը կատարված հանցագործության համար պատասխանատու էին համարում թուրքական կառավարությանը:

Պետությունները, որոնք ճանաչել են

Հայոց ցեղասպանությունը ճանաչած երկրները 23 են. Բրազիլիա, Լյուքսեմբուրգ, Ավստրիա, Բոլիվիա, Շվեդիա, Ֆրանսիա, Հունաստան, Վատիկան, Կանադա, Լիբանան, Լիտվա, Լեհաստան և այլն: Սակայն առաջին պետությունը, որ ճանաչեց 1915 թվականին հայերի նկատմամբ իրականացվածը որպես Ցեղասպանություն, Ուրուգվայն էր` 1965-ին:

Պետություններից զատ Հայոց ցեղասպանությունը ճանաչել են բազմաթիվ միջազգային կազմակերպություններ` Եվրոպական միությունը, Եվրոպայի խորհուրդը, Եվրոպական շարժումը,  Եկեղեցիների համաշխարհային միությունը և այլն: Հայոց ցեղասպանությունը ընդունել են ԱՄՆ-ի և այլ երկրների  մոտ մեկ հարյուրյակ նահանգներ, նահանգային խորհրդարաններ և այլ կառույցներ:
Հայոց ցեղասպանության միջազգային ճանաչման համար հզոր գործիք դարձավ Հայոց ցեղասպանության 100-րդ տարելիցի պետական միջոցառումները, որի շրջանակներում, 2015 թվականին Հայաստանում, հիրավի, պատմություն կերտվեց. ընդունվեց Հայոց ցեղասպանության 100-րդ տարելից համահայկական հռչակագիրը, 2015-ի ապրիլի 12-ին Վատիկանի Սուրբ Պետրոս տաճարում անցկացվեց Հայոց ցեղասպանության զոհերի հիշատակին նվիրված պատարագ, մի քանի օր անց 600 տարվա ընդմիջումից հետո 1915թ. ապրիլի 23-ին Սուրբ Էջմիածնում տեղի ունեցավ  Հայոց Ցեղասպանության  1. 5 միլիոն զոհերի սրբադասման արարողություն, դրանից  մեկ օր անց` ապրիլի 24-ին  հարյուրավոր հյուրերի թվում Հայաստան ժամանեցին  նաև  4 երկրների նախագահներ. Ռուսաստանի, Ֆրանսիայի, Սերբիայի և Կիպրոսի: Մի առանձին իրադարձություն էր աշխարհահռչակ SOAD –ի ՝«Արթնացրե՛ք հոգիները» համերգը:

Նյութը պատրաստելիս կատարվել են հղումներ էլեկտրոնային ազատ հանրագիտարանում , ՀՀ արտգործնախարարության և  Հայոց ցեղասպանության 100-րդ տարելիցի կայքերում  զետեղված նյութերին: