Մինսկի խմբի նոր առաքելությունն է չհարձակման մասին պայմանագիր առաջարկելը

Այլևս որևէ մեկի համար գաղտնիք չէ, որ Արցախյան հակամարտության խաղաղ կարգավորման գործընթացը տապալված է: Երբ կրակում են միմյանց վրա և սպանում, այլևս չեն բանակցում: Կապ չունի՝ դա Արցախյան հակամարտությո՞ւնն է, թե՞ մարդկանց միջև սովորական ինչ-որ կռիվ: Երբ գործի են դրվում բռունցքները, այլևս չեն խոսում, այլ հարվածում են: Խոսում են կռիվը դադարեցնելուց հետո միայն:

Ապրիլի 2-ին Ադրբեջանի կողմից սանձազերծած նոր պատերազմը վկայեց հետևյալը. 22 տարի շարունակ հակամարտության կարգավորման բոլոր առաջարկները եղել են անօգուտ, իսկ միջնորդների խաղաղասիրական ջանքերը` անպտուղ: Անիմաստ է այլևս քննարկել որևէ լուծման առաջարկ` լինի փուլային, թե փաթեթային տարբերակը, «ընդհանուր պետության» մոդելը, թե Մադրիդյան սկզբունքները կամ Կազանի փաստաթուղթը: Դրանք այլևս պատմություն են և հարկ է ուղարկել արխիվ:

Մինսկի խմբի միջնորդների այդ առաջարկները վերաբերել են այն իրավիճակին, երբ դեռ չէր սկսվել նոր պատերազմ: Նոր արյունահեղությունը կամա թե ակամա փոխել է իրավիճակը: Այժմ Մինսկի խմբի համանախագահ երկրները` Ռուսաստանը, Ֆրանսիան և ԱՄՆ-ն, խնդիր ունեն ոչ թե առաջարկել լուծման ինչ-որ տարբերակներ, (թե քանի շրջան հայկական կողմը պետք է զիջի, իսկ Ադրբեջանը Արցախի ինչ կարգավիճակի հետ պետք է համաձայնի, քանի որ կողմերից ոչ մեկը դրանցից ոչ մեկն էլ չի պատրաստվում անել), այլ ձեռնարկել նոր բռնկված պատերազմը դադարեցնելու քայլեր:

Վերադառնալ նախկին ստատուս քվոյին այլևս անհնար է, քննարկել նախկին բանակցային փաթեթները ևս անիմաստ է: Դրանք պետք է կանխեին պատերազմը, բայց չկանխեցին: Հետևաբար, միջնորդներն այսօր ունեն սոսկ մեկ առաքելություն` ստիպել Ադրբեջանին դադարեցնել պատերազմը և հարգել 1994-1995թթ. զինադադարի պայմանագիրը: Հայաստանն այդ զինադադարին հավատարիմ լինելու մասին բազմիցս է արտահայտվել: Այն իրավաբանորեն դեռ ուժի մեջ է, հետևաբար ռազմական գործողությունները դադարեցնելուց հետո մեխանիկորեն պետք է պահպանվի:

Իսկ դրանից հետո միջնորդների հիմնական առաքելությունն է դառնալու ևս մեկ նոր պատերազմը կանխելը: Ալիևը որերորդ անգամ հայտարարում է, որ Ադրբեջանը պատերազմ չի ցանկանում, որ ցանկանում է հարցը լուծել խաղաղ ճանապարհով: Իսկ Հայաստանը խնդրի խաղաղ կարգավորման մասին նույնպես բազմիցս է արտահայտվել: Շատ բարի, ուրեմն հարգեք ձեր ժողովուրդներին և ստորագրեք համապատասխան փաստաթղթի տակ, որ պարտավորվում եք չհարձակվել և ուժ չկիրառել: Եթե կողմերն իսկապես անկեղծ են այդ հարցում, ապա մնում է անել հետևյալը.

1. Դադարեցնել ռազմական գործողությունները` վերականգնելով զինադադարի պայմանագրի գործողությունը:

2. Հիմք ընդունելով զինադադարի պայմանները` կնքել չհարձակման մասին եռակողմ պայմանագիր:

Եթե Ադրբեջանն իսկապես ցանկանում է խաղաղություն, իսկ Հայաստանն ու Արցախը պատրաստ են անվտանգության երաշխիքների պարագայում շարունակել խաղաղ բանակցային գործընթացը, ապա մեկընդմիշտ պետք է հրաժարվեն պատերազմի միջոցով խնդիրը լուծելու գաղափարից: Որպեսզի դա չլինի սոսկ կենաց, այդ համաձայնությունը պետք է ամրագրվի պայմանագրով, իսկ չհարձակման մասին պայմանագրի կատարման երաշխավոր պետք է կանգնեն Մինսկի խմբի համանախագահները:

Պատերազմը դադարեցնելու, կանխելու և խաղաղ գործընթացին վերականգնելու այլ խաղաղ տարբերակ այս պահին պարզապես չկա: Երբ կողմերը պայմանագրով պարտավորվեն զենք չկիրառել և չհարձակվել միմյանց դեմ, արդեն իսկ կկենսագործվի երեք հիմնարար սկզբունքներից մեկը` ուժի և ուժի սպառնալիքի կիրառման անթույլատրելիությունը: Բացի դրանից` պայմանագիրը կլինի կողմերի միջև վստահության վերականգնման լուրջ գործիք, քանի որ միմյանց և միջազգային հանրության հանդեպ ձեռք են բերում կոնկրետ պարտավորություններ, ամրագրվում են կոնկրետ երաշխիքներ:

Չհարձակման մասին պայմանագիրը խախտողի համար պետք է նախատեսվեն միջազգային պատժամիջոցներ` սկսած տնտեսականից, վերջացրած ռազմաքաղաքականով: Դրանք կարող են կիրառել հենց միջնորդները, որոնք երաշխավոր են կանգնում: Դրանով իսկ կլուծվի նաև «միջազգային հանրության անատամ, անհասցե հայտարարությունների» խնդիրը, որից դժգոհում են ինչպես Ադրբեջանում, այնպես էլ Հայաստանում, այսինքն` իրավական մեխանիզմը կսկսի գործել:

Միայն դրանից հետո կարելի է բանակցել իրավական մյուս խնդիրների` տարածքային ամբողջականության և ազգերի ինքնորոշման իրավունքի շուրջ: Առանց պատերազմի սպառնալիքի չեզոքացման բանակցային գործընթացն անհնար է: Ապրիլյան պատերազմը դրա ցայտուն վկայությունն է: Չհարձակման մասին պայմանագիրը չի պարունակում հակամարտության լուծման ինչ-որ տարբերակ, այն ընդամենը արձանագրում է կողմերի կամքը և պարտավորությունը խնդիրը լուծել բացառապես խաղաղ ճանապարհով:

Եվ այն կողմը, որը հրաժարվում է նման պայմանագրից, դրանով իսկ փաստում է, որ ագրեսոր է և պատերազմ է ցանկանում` լինի դա հայկական, թե ադրբեջանական կողմը: Ուզո՞ւմ եք պատերազմով հարցը լուծել, այդ դեպքում պատերազմով լուծեք` մինչև կողմերից մեկի ամբողջական կապիտուլյացիա: Հայկական կողմին պատերազմը բացարձակապես շահեկան չէ, պատերազմով հարցը լուծելու մասին խոսում է միայն Բաքուն: Դե, լուծեք: Բայց Ադրբեջանը դա էլ չի անում: Շատ դժվար է ապրիլի 2-ին սանձազերծած պատերազմը լայնամասշտաբ անվանելը: Այդպես հող չեն գրավում:

Այս տարօրինակ, տեղային պատերազմից կարելի է եզրակացնել, որ Ալիևը խաբում է սեփական ժողովրդին: Իսկ չհարձակման մասին պայմանագրից հրաժարվելն էլ կնշանակի, որ Բաքուն իրականում չի ցանկանում, որ հարցը վերջնականապես լուծվի` ո´չ խաղաղ ճանապարհով, ո´չ պատերազմով: Իր ներկա քաղաքականության շարունակմամբ Ալիևի իշխանությունը կհավերժացնի ստատուս քվոն, այլ ոչ թե կփոխի այն, ինչի մասին անդադար խոստանում է սեփական ժողովրդին:

Տիգրան Խաչատրյան

Past.am, վերլուծաբան