Վիեննայում Ադրբեջանը շահեց գրաված դիրքեր, իսկ Հայաստանը` ժամանակ

ANALYSIS 18 May, 2016 12:06

Ավստրիայի մայրաքաղաք Վիեննայում Ադրբեջանի և Հայաստանի նախագահների հանդիպման գլխավոր և ամենակարևոր ձեռքբերումը լայնամասշտաբ պատերազմի կանխումն էր, թեկուզ` ժամանակավորապես: Այդ հանդիպումը սխալ կլինի անվանել Արցախյան հակամարտության կարգավորման շուրջ բանակցություններ: Այն ընդամենը ԵԱՀԿ Մինսկի խումբը և խաղաղ բանակցային գործընթացը վերջնական տապալումից փրկելու համաձայնություն էր: Ոչ ավելին:

Ռուսաստանի, ԱՄՆ-ի և Ֆրանսիայի միջնորդությամբ ձեռք է բերվել ոչ թե նոր համաձայնություն, այլ վերահաստատվել են նախկինում ձեռք բերված համաձայնությունները, որոնք խախտվել էին Ադրբեջանի սանձազերծած ապրիլյան պատերազմով: Սարգսյանն ու Ալիևը հաստատել են, որ պետք է հավատարիմ մնալ 1994-95թթ. զինադադարի մասին պայմանագրերին, որ շփման գծում ԵԱՀԿ-ն պետք է մշտադիտարկում անի և միջադեպերի հետաքննության մեխանիզմ ներդրվի, որ կողմերը պատրաստ են հետագայում հանդիպել ու շարունակել բանակցությունները:

Ադրբեջանը, թեև փաստացի միշտ խոչընդոտել է շփման գծում մշտադիտարկումների անցկացմանը և միջադեպերի հետաքննության մեխանիզմների ներդրմանը, բայց վերջնականապես բանավոր չի էլ մերժել: Ուստի որևէ երաշխիք չկա, որ բանավոր այդ հավաստիացումներն անշեղորեն կկատարվեն: Բայց գլխավոր համաձայնությունն այն է, որ կդադարեցվեն ապրիլին ծավալված ռազմական գործողությունները և հունիսից կվերսկսվեն բանակցությունները: Եթե չլիներ այդ համաձայնությունը և ռազմական գործողությունները շարունակվեին, ապա ԵԱՀԿ Մինսկի խումբը կարելի էր մեռած համարել: Այդ հանդիպումն ավելի շատ Ռուսաստանի, ԱՄՆ-ի և Ֆրանսիայի հեղինակությունն ու կողմերի վրա իրենց ազդեցությունը փրկելու միջոցառում էր:

Հետաքրքիրն այն է, որ թե՛ Հայաստանի, թե՛ Ադրբեջանի պաշտոնական ներկայացուցիչները, իշխող կուսակցության ներկայացուցիչները հայտարարում են, որ այդ համաձայնությունները կողմերից մեկի հաջողությունն էր և մյուսի ձախողումը: Մերոնք ասում են, որ միջնորդներն Ադրբեջանի վրա ճնշում գործադրեցին, խաղաղություն պարտադրեցին, ինչով ձախողվեցին Բաքվի բոլոր հաշվարկները, օրինակ՝ բանակցությունների ֆորմատը փոխելը, պատերազմով հարցը լուծելը: Ադրբեջանցիներն էլ, միակողմանի մեկնաբանելով ՌԴ արտգործնախարար Սերգեյ Լավրովի հայտարարությունները, ասում են, որ Հայաստանն է ձախողվել:

Լավրովը մասնավորապես հայտարարել է, որ ձեռք բերված համաձայնություններից հետո պետք է սկսել հակամարտության փուլային կարգավորման շուրջ բանակցությունները: Հարցին, թե կա՞ արդյոք փոխզիջմամբ խնդիրը լուծելու հնարավորություն, Լավրովն ասել էր, որ եթե չլիներ նման հնարավորություն, ապա միջնորդներն անելիք չէին ունենա: Այդ համատեքստում նա հիշեցրել է ժամանակին ՌԴ նախագահի միջնորդությամբ ձեռք բերված նախնական համաձայնությունների մասին` ակնարկելով Կազանի փաստաթուղթը, որն Ադրբեջանը մերժել էր: Եվ ահա Ադրբեջանի արտգործնախարար Մամեդյարովը հայտարարել է, որ Բաքուն կիսում է Լավրովի տեսակետը, որ հակամարտությունը պետք է կարգավորվի փուլային տարբերակով:

Դրանից հետո ադրբեջանցի տարբեր գործիչներ ու վերլուծաբաններ սկսեցին խոսել այն մասին, որ Հայաստանն իբր համաձայնել է փուլային տարբերակին, ինչը, ըստ նրանց, ենթադրում է նախ՝ դուրս բերել Արցախից հայկական զինված ուժերը և նոր քննարկել մնացած հարցերը: Ադրբեջանցիները դրանից էլ եզրակացնում են, որ Հայաստանը ձախողվել է և չի կարողացել դիմադրել միջնորդների ճնշմանը: Իրավիճակը հիշեցնում է մի հայտնի սկզբունք. «Հաջողված է այն գործարքը, երբ կողմերից յուրաքանչյուրը մտածում է, որ հաղթել է դիմացինին»: Իրականում կողմերից և ոչ մեկն էլ մյուսին չի հաղթել և ոչ մեկն էլ չի ձախողվել:

Վիեննայի հանդիպումն առաջընթաց համարել պարզապես անհնար է: Առաջընթաց չէ, որ միջնորդներն առաջարկեցին հետաքննել հրադադարի խախտման դեպքերը, քանի որ դրանք հաստատապես լինելու են: Ի՞նչը հետաքննեն, երբ բոլորի համար ակնհայտ է, որ Ադրբեջանն է խախտում հրադադարը, քանի որ միայն Բաքվին է դա ձեռնտու: Մշտադիտարկման օրերին Ադրբեջանը չի կրակի, իսկ երբ դիտորդները հեռանան շփման գծից, նորից կսկսի կրակել: Ի՞նչ է, մոնիթորինգ անողները պետք է 24 ժամ սահմանի ողջ երկայնքով նստեն և ստուգեն, թե ո՞վ է առաջինը կրակում: Միջնորդները փաստացի առաջարկել են վերադառնալ մինչ ապրիլի 2-ի իրավիճակին:

Բայց այդ նույն զինադադարի մասին պայմանագրերը և մշտադիտարկումները չկանխեցին ապրիլի 2-ի պատերազմը: Հետևաբար, որտեղի՞ց երաշխիք, որ այդ նույն մեխանիզմները չեն կանխի Ադրբեջանի նոր արկածախնդրությունը: Միջնորդներն այդպիսի երաշխիքներ չեն առաջարկում: Իսկ այդպիսի երաշխիք կարող է լինել չհարձակման մասին պայմանագիր ստորագրելը, որով կողմերը կպարտավորվեն հետ քաշել ծանր ռազմատեխնիկան, հրաժարվել դիվերսիոն գործողություններից, բնակավայրերից դուրս հանել զինատեսակները, ընդլայնել շփման գիծը և չեզոք գոտին, երևացող նշաններով գծել այդ սահմանները:

Եվ երբ կողմերից որևէ մեկն անցնի այդ սահմանագիծը (շատ հեշտ կլինի ֆիքսել և նկարահանել թե՛ անօդաչուներով, թե՛ անգամ տիեզերքից), դրանով էլ կապացուցվի, թե ով է խախտում զինադադարը, ով է հարձակվում: Չեզոք գոտին անցնողի համար պայմանագրում պետք է ամրագրվեն պատժամիջոցներ, օրինակ՝ տնտեսական բնույթի: Եթե պարտավորությունը խախտելուց հետո չկա պատիժ, ապա չի կարող լինել նաև պատասխանատվություն: Ապրիլյան պատերազմի ընթացքում Ադրբեջանը գրավեց մի քանի դիրք: Այդ մասին միջնորդները որևէ հայտարարություն չարեցին, այդ փաստը պարզապես անտեսվեց, կարծես հենց այդպես էլ պետք է լիներ:

Բաքուն փաստացի խուսափեց նոր ագրեսիա գործելու համար պատասխանատվությունից: Մեր կողմից որոշ դիրքերը զիջելու առումով պետք է լինել օբյեկտիվ և նշել, որ պաշտպանվող կողմը առաջին հուժկու հարձակումից հետո գրեթե միշտ նահանջում է: Հաշվի առնելով, որ սահմանագիծը մեծամասամբ պահում է ոչ թե պրոֆեսիոնալ, պայմանագրային զինծառայողը, այլ 18-20 տարեկան նորաթուխ զինվորը, ապա որոշակի նահանջն անգամ անխուսափելի էր: Պարզ դարձավ, որ սահմանի որոշ հատվածների պաշտպանությունը պետք է ուժեղացնել, մեծացնել պրոֆեսիոնալ զինվորականների թիվը: Իսկ դրա համար Հայաստանին ժամանակ է պետք` անցնելու իրավիճակի թելադրած նոր պայմաններին: Վիեննայի համաձայնությունները մեզ տալիս են այդ ժամանակը:

Այսպիսով, կարող ենք արձանագրել, որ Վիեննայում Ադրբեջանը և Հայաստանը չեն արձանագրել ո՛չ հաղթանակ, ո՛չ էլ պարտություն: Ապրիլի 2-ի մեկ քայլ նահանջից հետո ընդամենը կատարվել է մեկ քայլ առաջ: Կողմերը վերադառնում են ելման դիրքեր: Միայն մեկ տարբերությամբ` Ադրբեջանը կարողացավ պահպանել գրաված մի քանի դիրքը, իսկ Հայաստանը շահեց թանկարժեք ժամանակ: Վճռական դիմակայությունը դեռ առջևում է:

Նոր պատերազմը կանխել և Ադրբեջանին խաղաղություն պարտադրել կարող է միայն էլ ավելի հզորացող բանակը, ինչպես սպառազինությամբ, այնպես էլ պրոֆեսիոնալ անձնակազմով, իսկ դրան հնարավոր է հասնել արմատական բարեփոխումներով, կոռուպցիայի դեմ գործնական պայքարով, երկրի արդյունավետ, գրագետ, արդյունավետ կառավարմամբ և զարգացող տնտեսությամբ: Եկել է պետությունը կարգի բերելու ժամանակը:

Տիգրան Խաչատրյան

Past.am, վերլուծաբան