Տնտեսական տարին բարդ էր մեր և կովկասյան հարևան երկրների համար

ECONOMICS 28 December, 2016 23:19

• Թեև Վրաստանի տնտեսությունը այս տարվա երրորդ եռամսյակի կտրվածքով նորից ՀՆԱ–ի աճ է ապահովել, որը կազմել է 2,3%՝ նախորդ տարվա երրորդ եռամսյակի նկատմամբ, իսկ 10 ամսվա կտրվածքով նախնական գրանցել է 2,5% իրական ՀՆԱ–ի աճ, այնուամենայնիվ, ինչպես Հայաստանում և Ադրբեջանում, տնտեսական տարին դժվարին էր նաև Վրաստանի համար: Հատկապես Ադրբեջանի և Վրաստանի համար հիմնական խնդիրը կապված էր ազգային արժույթների՝ մանաթի և լարիի հետ:

• Հիշեցնենք, որ 11 ամիսների կտրվածքով՝ Ադրբեջանի տնտեսական անկումը կազմել էր՝ ադրբեջանական մանաթով արտահայտված 3,9%, իսկ Հայաստանի տնտեսական աճը 10 ամիսների կտրվածքով կազմել էր՝ 0,4%:

• Վրաստանում և Հայաստանում, ի տարբերություն Ադրբեջանի, տարվա ընթացքում գրանցվել է ցածր գնաճ և գնանկում, այն դեպքում, երբ Ադրբեջանում՝ պաշտոնական վիճակագրության համաձայն, սպառողական գների ինդեքսի աճը կազմել է 12,1%: Գնաճի բարձր տեմպերը պայմանավորված են եղել պարենամթերքի 14,1%, ոչ պարենային ապրանքների՝ 16,8% և բնակչությանը մատակարարվող ծառայությունների սակագների՝ 5,6% աճով: Իրականում խոսքը գնում է 20–30% գնաճի մասին: Ադրբեջանը ԱՊՀ երկրներում ամենաբարձր գնաճ ունեցող երկիրն է: Իսկ Վրաստանում սպառողական գների ինդեքսը նոյեմբերին՝ հոկտեմբերի նկատմամբ, կազմել է 0,6%, իսկ նախորդ տարվա նոյեմբերի համեմատ՝ 0,2%: Իսկ Հայաստանում հունվար–հոկտեմբեր կտրվածքով գրանցվել է սպառողական գների 1,5% անկում:

• Մեկ այլ կարևոր ցուցանիշի՝ օտարերկրյա ներդրումների պահով, Վրաստանում վիճակը կարելի է ասել բավարար է: Եթե Ադրբեջանում 28%–ով նվազել են ուղղակի ներդրումները ֆիքսված կապիտալում՝ հիմնականում շինարարության ոլորտում կատարված ներդրումների կրճատման հաշվին, ապա Վրաստանում օտարերկրյա ուղղակի ներդրումները՝ հունվար–սեպտեմբեր ամիսների կտրվածքով կազմել է 1,3 միլիարդ ամերիկյան դոլար, որը 5%–ով ավել է նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածի համեմատ: Հայաստանում վիճակը, առավել վատ է՝ ըստ ԱՎԾ–ի հունվար–սեպտեմբեր ամսիների ներկայացված կտրվածքի, իրական հատվածում կատարված օտարերկրյա ներդրումների զուտ հոսքերը՝ նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածի համեմատ, կրճատվել են. օտարերկրյա ներդրումները (ուղղակի, պորտֆելային և այլ ներդրումները միասին) մոտ 3,7 անգամ, իսկ միայն օտարերկրյա ուղղակի ներդրումները՝ 1,8 անգամ: Հիշեցնենք, որ 2015 թ.–ին նույնպես օտարերկրյա ներդրումները զգալիորեն կրճատվել էին:

• Ադրբեջանում, ըստ Ադրբեջանի պետական մաքսային կոմիտեի տվյալների, հունվար–հոկտեմբեր ժամանակահատվածում կրճատվել են արտաքին առևտրի ծավալները մոտ 13,4%–ով, որտեղ արտահանման ծավալները նվազել են 16,9%–ով, իսկ ներմուծումը կրճատվել է 8,2%–ով: Վրաստանում՝ հունվար–նոյեմբեր կտրվածքով, արտահանումը կազմել է 1,92 միլիարդ դոլար, որը 5% –ով ցածր է եղել, իսկ ներմուծումը կազմել է՝ 8,9 միլիարդ դոլար, որը 29%–ով բարձր է եղել նախորդ տարվա համեմատ: Հայաստանի համար դրական էր արտահանման 19,8% աճը, մի փոքր մխիթարական է նաև ներմուծման 99,7% գրանցված արդյունքը, որը նշանակում է, որ այն համարյա հասել է նախորդ տարվա ցուցանիշին: Ինչպես նկատեցինք, Վրաստանում 4,7 անգամ ներմուծումը գերազանցում է արտահանմանը, իսկ արտաքին առևտրի բացասական հաշվեկշիռը զգալիորեն աճել է նախորդ տարիների համեմատ և կազմել է 7 միլիարդ դոլար, որն էլ հենց լարիի արժեզրկման պատճառներից մեկն է:

• Այս պահին 1 ամերիկյան դոլարը գնահատվում է 2,68 վրացական լարի: Լարին այս տարվա հունիսից անշեղորեն արժեզրկվում է արտարժույթների նկատմամբ, միայն ամերիկյան դոլարի նկատմամբ տարվա երկրորդ կեսին լարին արժեզրկվել է 27%–ով: Հետաքրքիր է, որ այս տարվա առաջին կիսամյակում նկատվում էր լարիի արժևորում: Ինչ վերաբերում է մանաթին, ապա, ըստ Կենտրոնական բանկի սահմանած փոխարժեքի, այս պահին այն կազմում է 1,7525 մանաթ 1 ԱՄՆ դոլարի դիմաց: Ամբողջ տարվա ընթացքում նկատվել է ուժեղ ճնշում մանաթի վրա և ԿԲ–ն մեծ ջանքերի շնորհիվ է կարողանում այն փրկել կոլապսից: Հիշեցնենք, որ 2014 թ.–ի դեկտեմբերին 1 ամերիկյան դոլարը կազմում էր 0,78 ադրբեջանական մանաթ: Սև շուկայում ներկայում այն տատանվում է 3–4 մանաթի սահմաններում:

• Եթե կարճ ամփոփենք երեք երկրներում տիրող տնտեսական իրավիճակը, ապա կարող ենք ասել, որ բոլոր դեպքերում էլ արտաքին ազդակները հիմնական բացասական ազդեցություն են ունեցել: Ադրբեջանի համար, հիմնական գործոնը եղել է նավթի գների անկումը, ինչու չէ, նաև տրանսֆերտների կրճատումը: Վրաստանին և Հայաստանին նույնպես արտաքին տրանսֆերտների կրճատումը դժվարին կացության մեջ է դրել: Օրինակ՝ Ադրբեջանում հունվար–սեպտեմբեր կտրվածքով այն կազմել է 586 մլն դոլար, որը 34,7%–ով ցածր է նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածի համեմատությամբ: Բոլոր 3 երկրների համար էլ, Ռուսաստանից եկող տրանսֆերտների կրճատումը էական նշանակություն է ունեցել:

• Վրաստանում, ինչպես Հայաստանում, տեղի ունեցավ կառավարության փոփոխություն, որը դրական սպասումների որոշակի ֆոն է ստեղծել երկու երկրների համար: Երկու երկրներում էլ, ինչպես Կվիրիկաշվիլու կառավարությունը Վրաստանում և Կարապետյանի կառավարությունը Հայաստանում, կարելի է ասել «պրոբիզնես կառավարություններ» են, որոնց քաղաքականությունները ուղղված են մասնավոր սեկտորի խթանմանը, ինչպես նաև լուրջ կառուցվածքային քայլեր են արվում, որպեսզի արտաքին ներդրումները հոսեն տնտեսություն:

• Վրաստանում, լարիի արժեզրկումը դժվարություններ է ստեղծում առևտրային բանկերի և վարկառուների համար, քանի որ վարկերի զգալի մասը դոլարով է: Այս երկիրը դեռևս զգալի եկամուտներ է ստանում հատկապես տուրիզմից և տրանզիտից, իսկ ԱՄՆ–ից և ԵՄ–ից ֆինանսական օգնությունները, ինչպես նաև օտարերկրյա ներդրումների հոսքերը, դեռևս մեղմացնում են վճարային հաշվեկշիռը: Սակայն, ներկա պահին, թույլ տնտեսական աճը, ինչպես նաև տրանսֆերտների կրճատումը, միաժամանակ արտահանման ծավալների կրճատումը և ներմուծման աճը զգալիորեն մեծացնում են լարիի վրա ճնշումը, որոնցով էլ պայմանավորված է լարիի արժեզրկումը: Թեև դրան, Վրաստանը առաջընթաց է ապահովում միջազգային գործարար դասակարգումներում, օրինակ՝ Doing Business–ում 24–րդ տեղում է: Ամեն դեպքում Արևմուտքը շարունակում է աջակցել Վրաստանին էժան վարկերի և ֆինանսական օգնությունների տեսքով և Վրաստանը այդ պատճառով ավելի մեղմ է տանում արտաքին և ներքին գործոններով պայմանավորված բացասական ազդեցությունները: Այնուամենայնիվ, աղքատությունը և կոռուպցիան շարունակվում են լուրջ խնդիրներ մնալ Վրաստանի համար:

• Մեկ այլ լուրջ խնդիր է համախառն պարտքը, որը ներկայում գերազանցում է 15,1 միլիարդ դոլարը, որը կազմում է ՀՆԱ–ի 108,7%–ը: Դրանից արտաքին պետական պարտքը կազմում է 6,3 միլիարդ դոլար, բանկային համակարգի պարտքը՝ 3,2 միլիարդ դոլար, այլ սեկտորները՝ 4,7 մլրդ դոլար, մասնավոր ընկերությունների միջև եղած պարտքերը կազմում են 2,4 մլրդ դոլար:

• Ադրբեջանը ԱՊՀ երկրներում ամենամեծ տնտեսական անկում գրանցած երկիրն է այս տարի: Անկում են գրանցել ԱՊՀ–ում նաև Բելառուսը՝ 2,8% և Ռուսաստանը՝ 0,7% (հունվար–հոկտեմբեր ամիսների տվյալներով): Շարունակվում է ուժեղ ճնշումը նաև ֆինանսաբանկային սեկտորի վրա: Տնային տնտեսությունների և գործարարների համար մեծացել է պարտքային բեռը մանաթի արժեզրկման արդյունքում, քանի որ դոլարով վարկերի հետվերադարձման խնդիրներ են առաջանում, որոնց պատճառով Ադրբեջանի բանկերը խոցելի դարձան: Բանկերը խուսափում են վարկեր տարամադրել: Բանկային համակարգի նկատմամբ ցածր վստահություն է ձևավորվել:

• 11 ամսվա կտրվածքով, Ադրբեջանի տնտեսությունը շարունակում է գտնվել անկումային տիրույթում: Մի քանի եռամսյակ տևող անկումային միտումները ընդգրկել են տնտեսության գրեթե բոլոր ոլորտները: Այս պետության համար ռիսկային խնդիրներ են դարձել՝ մանաթի կայունությունը, բանկային համակարգի խարխլումը, միջազգային պահուստների կրճատումը, սոցիալ–տնտեսական իրավիճակի վատթարացումը և արտաքին պարտքի արագ աճը: Բնութագրական է դարձել՝ ներդրումների կրճատումը, գնաճը, բյուջեի եկամուտների և ծախսերի կրճատումը, արտահանման և ներմուծման ծավալների կրճատումը, արտաքին պետական պարտքի աճը: Նվազում են բնակչության եկամուտները և գնողունակությունը: Աշխատանքի շուկան նույնպես մեծ վնասներ է կրում, տեղի են ունենում կրճատումներ, գործազուրկների քանակը մեծանում է: Փոքր և միջին ձեռնարկությունների քանակը կրճատվում է: Դժգոհությունները պայմանավորված են թանկացումներով, աշխատատեղերի կրճատումներով, մանաթի արժեզրկումով, պետական սոցիալական ծրագերի կրճատմամբ և այլ գործոններով: Երկրում ռեցեսիա է, որը տևական ժամանակ կշարունակվի: Կան խորքային հիմնախնդիրներ, որոնք են՝ տնտեսական ինստիտուցիոնալ կառույցների բացակայությունը և թերզարգացվածությունը, կոռուպցիան, կառավարման մոդելը և այլն, որոնք այսուհետ քայքայող էֆեկտն են ունենալու տնտեսության համար:

• Հայաստանի համար, եթե տարվա առաջին կիսամյակը տնտեսական ակտիվությունը աճ էր ցույց տալիս, ապա հուլիսից սկսած արդեն պարզ էր, որ անկումային փուլ է սկսվում մեր տնտեսության համար: Թերակատարվում են պետական բյուջեի եկամուտները, նվազում են տրանսֆերտները, անկումային միտումներ ունենք առևտրի, շինարարության, օտարերկրյա ներդրումների և ներմուծման ոլորտներում: Արտագաղթի խնդիրը օրակարգային է և անհանգստացնող: Բարձրացել է աղքատության մակարդակը: Աճում է պետական պարտքը և չի դադարում կապիտալի արտահոսքը երկրից:

• Թեև, վարչապետի փոփոխությունը որոշակի դրական սպասելիքներ առաջացրեց հասարակության և գործարար շրջանակների մոտ, սակայն անկումային իներցիան այնքան ակնհայտ էր, որ նույնիսկ այդ սպասելիքները չկարողացան դիմակայել աշնանային (հոկտեմբերի) կտրուկ անկմանը: Սակայն սեպտեմբերին փոփոխված կառավարության կողմից իրականացվող բազմաթիվ քայլերը հույս են տալիս, որ գալիք տարվա գոնե 2–րդ եռամսյակից անկումային միտումները կդադարեն և տնտեսության մեջ բեկում տեղի կունենա:

Նորայր Սարգսյան