Հաջորդ տարի ավելի վա՞տ ենք ապրելու. տնտեսական տարվա ամփոփում

Տարին մոտենում է ավարտին: Ժամանակն է ամփոփել, թե 2015թ. ընթացքում Հայաստանի տնտեսությունն ինչ վիճակում է հայտնվել: Թերևս առաջին անգամ կառավարության անդամները խոստովանում են, բացահայտ ընդունում, որ մեր երկրի տնտեսական վիճակը բարվոք չէ, իսկ հաջորդ տարի ավելի բարվոք չի լինելու: Այս մասին արդեն հայտարարությամբ են հանդես եկել աշխատանքի և սոցիալական հարցերի նախարարը, ինչպես նաև ֆինանսների նախարարը:

Հիշեցնեմ, որ լրագրողների հետ զրույցի ժամանակ Արտեմ Ասատրյանը, անդրադառնալով աղքատության ցուցանիշներին, խոստովանել էր, որ հաջորդ տարի կյանքն ավելի է դժվարանալու: Իսկ ֆինանսների նախարար Գագիկ Խաչատրյանը պետական բյուջեի մասին խոսելիս հստակ նշել է, որ տնտեսական առկա միտումների պարագայում հաջորդ տարի խնդիրներ կառաջանան բյուջեի կատարողականի հետ:

2016թ. բյուջեն ինքնին վկայում է այն մասին, որ կյանքն իսկապես մեր երկրում ավելի է դժվարանալու: Կանխատեսվում է ընդամենը 2,2% տնտեսական աճ, իսկ բյուջեի եկամուտները նվազելու են: Սովորաբար մեր երկրի տնտեսական խնդիրները կառավարության անդամները պայմանավորում են արտաքին գործոններով, մասնավորապես Ռուսաստանի տնտեսական վիճակով: Ռուսաստանի վիճակը նույնպես կարող է ավելի վատանալ, ինչի մասին են վկայում նավթի գների անկումը և այդ երկրի դեմ արևմտյան տնտեսական պատժամիջոցների երկարաձգումը: Եթե այսպես շարունակվի, ապա գուցե հաջորդ տարի Հայաստանի 2,2% համեստ տնտեսական աճը իրականում դառնա շատ դժվար իրագործելի:

Հայաստանի Ազգային վիճակագրական ծառայությունն արդեն ներկայացրել է 2015 թ. մակրոտնտեսական ցուցանիշները։ Դրանք վերաբերում են հունվար-նոյեմբեր ժամանակահատվածին, չեն ներառում դեկտեմբերը։ Տարին ամբողջությամբ կամփոփվի 2016թ. հունվարին: Պաշտոնական տվյալներն անգամ արձանագրում են, որ Հայաստանում տնտեսական ակտիվությունն անկում է գրանցում: Չնչին աճ են արձանագրել միայն առանձին ոլորտներ:

Եվ այսպես` հունվար-նոյեմբերին տնտեսական ակտիվության ցուցանիշը նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածի նկատմամբ աճել է 2.9%-ով։ Սակայն հունվար-հոկտեմբերին 3.5% էր, ինչը նշանակում է, որ ակտիվության աճի տեմպը թուլացել է։ Որոշակի աճ է արձանագրվել գյուղատնտեսության ոլորտում`11,6%: Արդյունաբերության առումով ընդհանուր աճի տեմպերը մնացել են նույնը: Աճ է արձանագրվել միայն հանքարդյունաբերության ոլորտում: Շինարարությունը կրկին անկման վիճակում է: Թեև տարվա ընթացքում որոշակի աճ արձանագրվեց` 0,1-0,2%, սակայն տարվա վերջում շինարարությունն անկում է գրանցել` ընդհանուր 3,1%-ով:

Պարզ է, որ բնակչության տնտեսապես ակտիվ մասը հիմնականում գործում է առևտրի ոլորտում: Եվ ահա առևտուրը, ինչպես ներքին, այնպես էլ արտաքին, զգալի անկում է ապրել: Նախորդ տարվա համեմատ ներքին առևտրաշրջանառության ծավալը նվազել է 7,1%-ով, իսկ արտաքին առևտրաշրջանառությունը գրանցել է 21,6%-անոց անկում:Մի փոքր սփոփիչ է, որ 3% աճ է գրանցվել ծառայությունների ոլորտում: Հետաքրքիր են սպառողական գների և ընդհանուր գնաճի վերաբերյալ պաշտոնական տվյալները: Սպառողական գներն աճել են 4,1%-ով, իսկ գնաճը կազմել է ընդամենը 1,2%, այսինքն` պաշտոնապես չնչին գնաճ է եղել:

Գնաճի ցածր ցուցանիշը, թերևս, Կենտրոնական բանկի կողմից դրամի արժեզրկումը զսպող քաղաքականությամբ է պայմանավորված, ինչը տեղի է ունենում պահուստների սպառման և արտաքին պարտքի մեծացման հաշվին: Մյուս կողմից` զգալիորեն կրճատվել է ապրանքների ներմուծումը, ինչը ևս կանխել է գնաճը: Սակայն մինչև երբ կարող է Կենտրոնական բանկը կանխել դրամի արժեզրկումը և գնաճը, դժվար է կանխատեսել` հաշվի առնելով, որ արտաքին բացասական զարգացումները շարունակվում են: ԱՄՆ-ում բարձրացվել է վերաֆինանսավորման տոկոսադրույքը, այլ կերպ ասած` ԱՄՆ-ն թանկացնում է դոլարը, իսկ դա հարվածում է այլ երկրների ազգային արժույթներին:

Արդեն նշեցինք, որ Ռուսաստանի տնտեսական վիճակը շարունակում է վատթարանալ: Նավթի գները նվազել են ռեկորդային մակարդակի: Մեկ բարելն արդեն արժե 35 ամերիկյան դոլար: Ռուսաստանի դեմ արևմտյան տնտեսական պատժամիջոցները շարունակվում են: Սա նշանակում է, որ հաջորդ տարի Ռուսաստանից Հայաստան ուղարկվող տրանսֆերտները չեն ավելանալու, եթե ավելի չնվազեն, այդ երկրի հետ մեր ընդհանուր առևտրաշրջանառությունը նույնպես կարող է շարունակաբար նվազել:

Ստեղծվել է հետաքրքիր իրավիճակ: Մի կողմից՝ նավթի գների անկումը մեզ համար շահեկան է, քանի որ Ադրբեջանը հայտնվում է կոլապսային վիճակում, մյուս կողմից՝ նավթի գների անկումը մեզ շահեկան չէ, քանի որ Ռուսաստանն էլ է հայտնվում նման իրավիճակում, որից մեր երկրի տնտեսությունը չափազանց մեծ կախվածության մեջ է:Ուշագրավ է, որ Ռուսաստանի ու Եվրամիության հետ առևտրաշրջանառության անկմանը զուգահեռ աճել է Չինաստանի հետ Հայաստանի առևտուրը: Որպեսզի հնարավոր լինի նվազագույնի հասցնել մեր տնտեսության վրա արտաքին բացասական գործոնները, անհրաժեշտ է դիվերսիֆիկացնել արտաքին առևտուրը, ավելի մեծացնել Եվրամիության և Չինաստանի հետ առևտրային կապերը:

Կարծես նման գործընթաց սկսվել է: ԵՄ-ի հետ նոր իրավական փաստաթղթի շուրջ բանակցություններ են ընթանում, Չինաստանի հետ նույնպես որոշակի պայմանավորվածություններ են ձեռք բերվել: Արտաքին գործոնները, իհարկե, կարևոր են, սակայն վճռորոշը կառավարության ներքին տնտեսական քաղաքականությունն է: Մեզ խիստ անհրաժեշտ են ներդրումներ, դրսից կապիտալի ներմուծում: Իսկ դրա համար էլ անհրաժեշտ է, որ կոռուպցիայի դեմ իրական պայքար մղվի, ստեղծվեն ազատ տնտեսական մրցակցության համար ոչ միայն օրենքով սահմանված, այլև ռեալ պայմաններ:

Բայց, պարզվում է, որ մեր ներքին կապիտալն էլ է մարդկանց հետ արտագաղթում: Ամերիկյան Global Financial Integrity հասարակական կազմակերպության տվյալներով` 2004-2013 թվականներին Հայաստանից տարեկան միջինը դուրս է բերվել 983 միլիոն դոլար:

Այս ցուցանիշով Հայաստանն աշխարհում 70-րդն է: Ընդ որում, ամեն տարի այս թիվն աճել է: Ընդհանուր առմամբ, վերջին 10 տարում Հայաստանից անօրինական ճանապարհով դուրս է բերվել ավելի քան 9.8 միլիարդ դոլար: Եթե հավատալու լինենք այդ տվյալներին (իսկ դրանք չեն հերքվել), ապա հարց է առաջանում. այսպիսի փոքր տնտեսություն, ընդամենը 10 միլիորդ դոլար ՀՆԱ ունեցող երկրից եթե տարեկան դուրս է գալիս մոտ 1 միլիարդ դոլար կապիտալ, ապա միամտություն չէ՞ արդյոք ակնկալելը, որ դրսից մարդիկ մեր երկրում լուրջ ներդրումներ կանեն: Եթե ներքին ներդրողն է,այսպես ասած, փախչում երկրից, ապա ինչու պետք է դրսից ներդրող գա և այստեղ տնտեսություն զարգացնի:

Տիգրան Խաչատրյան