Քառօրյա պատերազմի միֆերը

ANALYSIS 21 April, 2016 11:52

Քառօրյա պատերազմից անցել է մոտ երկու շաբաթ: Ռազմահայրենասիրական էյֆորիան մի փոքր նվազել է, ուստի էմոցիոնալ գնահատականների տարափից հետո կարիք կա խոսել փաստերի և իրականության մասին: Հայտնի է գերմանական կայսրության երբեմնի կանցլեր Բիսմարկի հետևյալ խոսքը. «Երբեք այնքան շատ չեն ստում, որքան պատերազմի ընթացքում, որսորդությունից հետո և ընտրություններից առաջ»: Պատերազմի ընթացքում երևույթները ընկալվում են շատ սուր և դրանց վերաբերյալ տրվում են հաճախ ծայրահեղ, չափից դուրս էմոցիոնալ գնահատականներ:

Բայց մշտապես անհրաժեշտ է իրերին տալ իրենց իսկական անունները` հետագայում ինքնախաբեություներից խուսափելու և ճիշտ վարքագիծ դրսևորելու համար:Այս օրերի ընթացքում տարածվել են մի շարք կարծրատիպեր, որոնք որոշակի հեռավորությունից և կոնկրետ փաստերը համադրելով դիտարկելիս կարելի է պարզապես միֆեր անվանել: Ավելի հաճախ հանդիպող միֆերից են հետևյալները.

Միֆ 1. Ադրբեջանը անսպասելիորեն նոր պատերազմ սկսեց: Դա, իհարկե, միֆ է, որի պատճառը պատերազմ երևույթի ընկալումն է: Մարդիկ պատերազմը շփոթում են լայնածավալ ռազմական գործողությունների հետ: Պետք է հստակեցնել, որ եթե չկա խաղաղություն, չի կնքվել համապատասխան պայմանագիր, սահմանին երկու կողմից էլ զինվորները կրակում են գրեթե ամեն օր, ապա, անկախ զոհերի քանակից և կորուստներից, դա կոչվում է պատերազմ: Ուստի 22 տարի անդադար պատերազմ է:

Բացի դրանից` Ադրբեջանում ամեն օր են խոսում Հայաստանի և Արցախի դեմ պատերազմ սկսելու մասին: Վերջին երկու տարվա ընթացքում Ադրբեջանը հետևողականորեն սրել է լարվածությունը, մենք գրեթե ամեն ամիս ականատես էինք լինում սահմանային լուրջ բախումների` զգալի մարդկային կորուստներով, այդ թվում՝ խաղաղ բնակիչների շրջանում: Տարբերությունը սոսկ մասշտաբների մեջ է: Եթե նախկինում բախումները հատվածային էին, սահմանի որևէ կոնկրետ մասում, տևում էին շատ կարճ, զոհերն էլ քիչ էին, ապա այս անգամ բախումները ողջ սահմանի երկայնքով էին: Տարբերությունը նաև կիրառված սպառազինության մեջ է:

Միֆ 2. Ադրբեջանը բլից կրիգի փորձ արեց, բայց տապալվեց: Այո՛, Ադրբեջանի հարձակումը տապալվեց, բայց ռազմական փորձագետ պետք չէ լինել` հասկանալու համար, որ դա բլից կրիգ չէր, համենայն դեպս, այդ հասկացության դասական իմաստով: Այդ տերմինը կիրառվել է 1939-ից հետո, երբ ֆաշիստական զորքերը 16 օրում գրավեցին Լեհաստանը, որի ղեկավարությունը փախավ երկրից: Հարձակումն այնքան հուժկու և կայծակնային էր, որ զորքն ու բնակչությունը լիովին կաթվածահար էին:

Բլից կրիգ կլիներ, եթե Ադրբեջանն իր ամբողջ ռազմական ներուժը գործի դներ, բայց այդպես չի վարվել: Գործի չեն դրվել ռազմական ողջ ավիացիան, կործանիչներն ու հեռահար հրթիռները: Բլից կրիգի, այսինքն` կայծակնային պատերազմի իմաստն այն է, որ հուժկու հարվածով թշնամին չի թողնում մոբիլիզացվել, բլից կրիգի ժամանակ առաջին հարվածը հասցվում է ոչ թե առաջին գծին, այլ թիկունքին, օդում գերակայություն հաստատելուց հետո կործանիչները ոչնչացում են ճանապարհները, շտաբերը, օդանավակայանները, կտրվում է ռեզերվի և առաջնագծի միջև կապը: Եվ երբ առաջնագիծը թուլանում է, արդեն սկսվում է զորքերի գրոհը տանկերով և այլ զինտեխնիկայով, ինչից հետո, ճեղքելով պաշտպանությունը, թշնամին ամբողջ թափով խորանում է:

Քառօրյա պատերազմում նման փորձ թշնամին չի արել: Եթե բախումների առաջին իսկ պահից տանկը կռվում է տանկի դեմ, հրետանին` հրետանու, իսկ հետևակը հետևակի դեմ, ապա դա բլից կրիգ չէ, քանի որ անսպասելի և կայծակնային ոչինչ չկա դրանում: Ասպիսով, Ադրբեջանի գործողությունները բլից կրիգ անվանելը, թերևս, այնքան էլ ճիշտ չէ: Ավելի իրավացի կլինի այն կոչել սովորական ռազմական ավանտյուրա: Ասվածը չի նշանակում, որ Ադրբեջանը կարող էր բլից կրիգ անել, բայց չի արել: Ո՛չ: Ադրբեջանը պարզապես ի վիճակի չէ բլից կրիգ անել, քանի որ հայկական բանակի պաշտպանունակությունն ու հակագրոհի հնարավորությունները մեծ են:

Միֆ 3.Ադրբեջանը փորձում էր գրավել Արցախը: Որքան էլ տարօրինակ է, սա նույնպես միֆ է: Որքան շարունակվում է հակամարտությունը, այնքան համոզվում ես, որ Արցախն Ադրբեջանին բացարձակապես չի հետաքրքրում: Ադրբեջանի և Թուրքիայի քաղաքականության առավելագույն նպատակը Հայաստանի ոչնչացումն է, իսկ նվազագույնը՝ մեր խաղաղ զարգացումը կանխելը: Եթե Ադրբեջանին հետաքրքրեր միայն Արցախը, ապա այդ երկրի ղեկավարը իրեն թույլ չէր տա հայտարարել այն ապուշությունը, թե ողջ Հայաստանն է պատմական ադրբեջանական տարածք, որ Հայաստան չի եղել, եղել է Իրևանի խանություն, և մի օր ադրբեջանցիները պետք է վերադարձնեն այդ հողերը: Մեկ բան է, երբ դա ասում է ադրբեջանցի ինչ-որ կեղծ պատմաբանը, մեկ այլ բան, երբ դա ասում է երկրի ղեկավարը:

Երբեք չդադարեցնելով պատերազմը, տապալելով խնդրի խաղաղ կարգավորումը` Ադրբեջանը հետապնդում է ընդամենը մեկ նպատակ` թուլացնել Հայաստանի ներուժը: Պատերազմող երկրում տնտեսական ներդրումներ չեն անում, պատերազմող երկրից բնակչությունը արտագաղթում է: Սա է Ադրբեջանի և Թուրքիայի ղեկավարության ռազմավարությունը Հայաստանի նկատմամբ: Պետք է ընդունել, որ այդ ռազմավարությունը ինչ-որ առումով գործում է: Այդ քաղաքականությանը հակազդելու համար անհրաժեշտ է մեծացնել Հայաստանի ներուժը, որը հնարավոր է միայն ժողովրդավարական կառավարում իրականացնելով և տնտեսություն զարգացնելով:

Միֆ 4. Ռուսաստանը՝ որպես Հայաստանի ռազմավարական գործընկեր, պետք է մեզ պաշտպանի: Սա նույնպես վաղուց ամրապնդված միֆ է, որը գալիս է դեռ խորհրդային տարիներին քարոզվող գաղափարներից: Ռեալ քաղաքականության մեջ դաշնակիցներ և բարեկամներ չկան: Ազգերը կարող են լինել բարեկամ միմյանց, բայց պետական քաղաքականության հիմքում բացառապես տվյալ պետության շահն է, որը միշտ չէ, որ պետք է համապատասխանի մեր շահերին: Շահերի համընկման առումով Ռուսաստանը մեր դաշնակիցն է Թուրքիայի հարցում, բայց ոչ երբեք Ադրբեջանի: Եվ դա նորություն չէ, որը բացահայտվեց քառօրյա պատերազմի օրերին: Դա պետք է, որ հայտնի լիներ վաղուց: Ադրբեջանը հետխորհրդային հանրապետություն է, որը ռուսական քաղաքական միտքն ընկալում է որպես իր ազդեցության գոտի: Պատահական չէ, որ ՌԴ վարչապետ Դմիտրի Մեդվեդևը հայտարարում է, որ Հայաստանն ու Ադրբեջանը հավասարապես կարևոր ռազմավարական գործընկերներ են Ռուսաստանի համար:

Բացի դրանից` Ռուսաստանը ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի անդամ է, միջնորդ, իսկ միջնորդն իրավունք չունի կողմնապահ լինել, պետք է կողմերի հանդեպ լինի հավասարապես չեզոք: Հիմա մենք պետք է կողմնորոշվենք: Եթե Ռուսաստանից սպասում ենք միակողմանի աջակցություն, ապա պետք է նրան խնդրենք այլևս հակամարտության կարգավորման միջնորդ չլինել, դուրս գալ և Հայաստանի հետ միասին պատերազմել Ադրբեջանի դեմ: Պատկերացնում ենք արդեն, որ դա գրեթե անհնար է: Ինչո՞ւ: Քանի որ կան շահեր:

Օրինակ՝ Ռուսաստանը Վրաստանի հետ ունի խնդիր: Ենթադրենք` մի օր նրանք կրկին պատերազմեն, իսկ Ռուսաստանը, որպես դաշնակից, դիմի մեզ, որ Վրաստանի վրա հարձակվենք: Մեզ շահեկան կլինի՞ դա անելը: Դժվար թե: 2008թ. ռուս-վրացական պատերազմում, չնայած Ռուսաստանը մեր դաշնակիցն էր, մենք չեզոք դիրք էինք զբաղեցրել և ճիշտ ենք արել: Ի դեպ, ասվածը չի արդարացնում Ադրբեջանին զենք վաճառելը: Ռուսաստանը, ոչ թե որպես սոսկ Հայաստանի դաշնակից, այլ որպես հակամարտության կարգավորման խաղաղ միջնորդ չպետք է զինի Ադրբեջանին հարձակողական սպառազինությամբ:

Այսպիսով, միֆ է, որ նոր պատերազմ է սկսվել, պատերազմը հին է:Քառօրյա պատերազմը պարզապես հերթական փուլերից մեկն է: Միֆ է, որ Ադրբեջանը բլից կրիգի փորձ էր արել, նման փորձ եթե աներ, լայնածավալ պատերազմը կլիներ անխուսափելի:Բայց լայնածավալ պատերազմ 1994-ից ի վեր դեռ չի եղել, լայնածավալ չէր նաև քառօրյա պատերազմը: Միֆ է, որ Ադրբեջանն ուզում է Արցախը հետ գրավել: Արցախն Ադրբեջանին բացարձակապես չի հետաքրքրում: Թուրք-ադրբեջանական իշխանությունների նպատակը Հայաստանի թուլացումն է, խաղաղ զարգացումը կանխելը, որպեսզի հայը սեփական կամքով լքի երկիրն ու հանձնի այն: Եվ վերջապես, միֆականացված են հայ-ռուսական դաշնակցային հարաբերությունները: Եթե Թուրքիայի հարցում դաշնակիցներ ենք, ապա հաստատ ոչ Ադրբեջանի հարցում:

Գլխավոր հետևությունն այն է, որ Հայաստանը չունի գոյատևման այլընտրանք, քան իսկապես ժողովրդավարական երկիր լինելն է, որտեղ հզոր բանակից հետո առաջնայինը զարգացող տնտեսություն ունենալն է: Պատերազմի այս նոր փուլը պետք է դաս լինի քաղաքական էլիտայի և հասարակության համար, որ տեխնոլոգիայի դարում մարտական ոգին և պատրաստականությունից հետո կարևորը տնտեսական ներուժն է, առանց որի այդ ոգին երկար պահելը կլինի շատ դժվար:

Տիգրան Խաչատրյան

Past.am վերլուծաբան