Միջնորդները դատավորներ չեն. ԱՄՆ-ի և Ֆրանսիայի ուշացած արձագանքը

Հայ-ադրբեջանական պատերազմի վերսկսումից ուղիղ 22 օր անց վերջապես Արցախյան հակամարտության վերաբերյալ հայտարարությամբ հանդես եկան ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահ երկրները` ԱՄՆ-ն և Ֆրանսիան: Ի սկզբանե, միջնորդական դերը, կարծես, միանձնյա ստանձնել էր Ռուսաստանը, որի վարչապետն ու արտգործնախարարը այցելեցին թե՛ Ադրբեջան, թե՛ Հայաստան` հանդես գալով կոնկրետ հայտարարություններով: Ֆրանսիայից և ԱՄՆ-ից, ինչպես ասում են, «ձայն-ծպտուն» չկար:

Եվ ահա, ապրիլի 24-25-ը ԱՄՆ-ի պետքարտուղար Ջոն Քերին և Ֆրանսիայի ԱԳՆ Եվրոպական հարցերով պետքարտուղար Հառլեմ Դեզիրը հանդես եկան հայտարարություններով, սակայն ամսի 25-ի երեկոյան Երևանում տեղի ունեցած ավտոբուսի պայթյունը լիովին ստվերեց այդ հայտարարությունները և ինչ-որ առումով դրանք մնացին աննկատ հանրության համար: Չցանկանալով կոպիտ ձևակերպում օգտագործել, ինչպես, օրինակ՝ «Էշ, մի´ սատկի, գարուն կգա» արտահայտությունն է, այնուամենայնիվ, պետք է փաստել, որ ԱՄՆ-ի և Ֆրանսիայի պաշտոնական հայտարարություններն աննկատ չէին մնա, եթե արվեին ավելի շուտ:

Եվ այսպես` ԱՄՆ պետքարտուղար Ջոն Քերին հեռախոսազրույց է ունեցել Հայաստանի նախագահ Սերժ Սարգսյանի հետ, որի ընթացքում, ըստ ՀՀ նախագահի պաշտոնական կայքի հաղորդագրության, «երկուստեք ընդգծվել է, որ հիմնախնդրի խաղաղ լուծումն այլընտրանք չունի, և անհրաժեշտ է հիմնարար սկզբունքների հիման վրա գտնել փոխընդունելի լուծման մեխանիզմներ: Կարևորվել է ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահության դերակատարությունը` նկատի առնելով, որ այն հարցի կարգավորման միակ միջազգայնորեն ճանաչված ձևաչափն է»:

Նախօրեին` ապրիլի 28-ին, ԱՄՆ պետքարտուղարության մամուլի քարտուղարի տեղակալ Մարկ Թոները նույնպես անդրադարձել է հակամարտութանը` հայտարարելով հետևյալը. «Մենք տեսանք, թե ինչպես փխրուն հրադադարի ռեժիմ հաստատվեց։ Ի սկզբանե ոգևորված էինք՝ կարծելով, թե դա պահպանվում է, սակայն ակնհայտորեն լարված է իրավիճակը: Մեր ուղերձն անփոփոխ է՝ խստագույնս դատապարտում ենք Լեռնային Ղարաբաղի շփման գծում ցանկացած բռնություն և ցանկանում ենք հնարավորինս շուտ տեսնել բանակցային գործընթացի վերականգնումը։ Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտությունը ռազմական լուծում չունի»։

Այսպիսով, ԱՄՆ-ի դիրքորոշումն այն է, որ պետք է վերականգնվի զինադադարի ռեժիմը, ինչից հետո հակամարտության կողմերը պետք է վերադառնան բանակցային սեղանի շուրջ` ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի հովանու ներքո: Արցախյան հակամարտությունը պետք է կարգավորվի հիմնարար սկզբունքների հիման վրա: Այդ երեք սկզբունքներն ամրագրված են Մադրիդյան փաստաթղթում: Դրանք են՝ ուժի և դրա սպառնալիքի չկիրառում, ազգերի ինքնորոշման իրավունք և տարածքային ամբողջականության սկզբունք: Այլ կերպ ասած` ԱՄՆ-ի դիրքորոշումը նույնն է, ինչ նախկինում, և Վաշինգտոնը չի պատրաստվում գնահատական տալ, թե ով է սանձազերծել նոր պատերազմը:

Ֆրանսիան գրեթե նույն դիրքորոշումն է արտահայտել` միայն մեկ յուրահատկությամբ, որ անհրաժեշտ է Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև վստահության մեխանիզմներ մշակել: Ֆրանսիայի ԱԳՆ Եվրոպական հարցերով պետքարտուղար Հառլեմ Դեզիրը մասնավորապես նշել է. «Մեր ամերիկացի և ռուս գործընկերների հետ գործի ենք դնում մեր բոլոր ջանքերը, որ կենսագործվեն Մադրիդյան սկզբունքները: Ուժի չկիրառման, պետությունների տարածքային ամբողջության, ազգերի ինքնորոշման սկզբունքների հիման վրա պետք է հենվի խաղաղությունը: Մեզ համար առաջնային է հրադադարի ռեժիմի պահպանումը և հսկողության մեխանիզմների տեղակայումը»:

Հսկողության մեխանիզմների տեղակայումը հնարավորություն կտա ցույց տալ, թե ով է խախտում զինադադարի ռեժիմը, ինչը ենթադրվում է, որ կզսպի կողմերից որևէ մեկին ագրեսիայի դիմել: Այս հայտարարութունները համընկնում են Հայաստանի պաշտոնական դիրքորոշման հետ, ավելին, այս հայտարարություններից հետո լիովին ձախողված կարելի է համարել Ադրբեջանի հետապնդած նպատակները: Բաքուն ցանկանում էր նախ՝ ԼՂ հարցը դուրս հանել ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի ձևաչափից, որտեղ Ադրբեջանը դաշնակիցներ չունի և երկրորդ՝ դուրս գալ 1994-1995թթ. զինադադարի եռակողմ համաձայնագրից, որը ստորագրել էր նաև Արցախի իշխանությունը:

Բայց, մյուս կողմից, Մինսկի խմբի երեք համանախագահներն էլ մինչ օրս հասցեական հայտարարություն չեն անում, ինչը նրանցից օրերս պահանջեց Սերժ Սարգսյանը: Դա, իսկապես, կզսպի Ադրբեջանին: Կարելի է պնդել, որ միջնորդները մինչև վերջ խուսափելու են Ադրբեջանի վրա «մատ թափ տալուց»` մտածելով, որ դա սխալ է, որ դա կլինի միակողմանի աջակցություն Հայաստանին: Այս ամենի համատեքստում ստեղծվում է հակասական իրավիճակ:

Մի կողմից՝ միջնորդների խնդիրն է ոչ թե հակամարտությունը լուծել, ինչպես շատերը թյուրիմացաբար կարծում են, այլ օգնել հակամարտող կողմերին խաղաղ ճանապարհով բանակցել և գալ ինչ-որ համաձայնության: Կոպիտ ասած` միջնորդները կռվողներին բաժանողներն են, այլ ոչ թե նրանց դաստիարակներն ու դատավորները: Կռվի բուն մասնակիցներն ինքնուրույն պետք է լուծեն խնդիրը: Միջնորդների դերն է թույլ չտալ, որ կողմերը կրկին ձեռնամարտի բռնվեն, քանի որ բացի անիմաստ արյուն թափելուց և միմյանց հաշմանդամ դարձնելուց, որևէ արդյունքի չեն հասնելու:

Մյուս կողմից, եթե միջնորդները չեն կարողանում կողմերից մեկին, տվյալ դեպքում՝ Ադրբեջանին համոզել և ստիպել, որ նորից ձեռնամարտի չբռնվի, ապա որն է նրանց միջնորդության իմաստն ընդհանրապես: Եթե երեքն են միջնորդները, և միայն Ռուսաստանն է ունակ կռիվը կանգնեցնել, ապա ԱՄՆ-ի և Ֆրանսիայի դերը ո՞րն է՝ Ռուսաստանին հավասարակշռե՞լը, ռուսական մոնոպոլիան գոնե անվանապես թույլ չտա՞լը, բայց ստացվո՞ւմ է:

Իրականում, ԱՄՆ-ի և Ֆրանսիայի պասիվությունը պայմանավորված է այն պարզ հանգամանքով, որ երկուսն էլ Ռուսաստանի հետ նույն դիրքորոշումն ունեն` սառեցնել հակամարտությունը, թույլ չտալ, որ ո՛չ Հայաստանը, ո՛չ էլ Ադրբեջանը հաղթող կամ պարտվող չդառնան` մինչև կգան լավ ժամանակներ: Եռանախագահներից ոչ ոք Ադրբեջանի գործողությունները միակողմանիորեն չի դատապարտում և չի էլ դատապարտելու, սակայն ինչ-որ իմաստով նաև լավ է, որ միջնորդները չեզոք են: Դա հնարավորություն է տալիս Հայստանին ինքնուրույն պատժել ագրեսորին: Ունե՞նք արդյոք այդ ռեսուրսը: Մեր պետական իշխանությունները տարիներ շարունակ մեզ վստահեցրել են, որ ունենք: Այո´, միջնորդները դատավորներ չեն, եթե մեզ չվնասեն, ապա դրանով իսկ հսկայական օգուտ կտան: Ադրբեջանին պատժողը և խաղաղություն պարտադրողը միայն Հայաստանը կարող է լինել:

Տիգրան Խաչատրյան

Past.am վերլուծաբան