Զինված ապստամբության սխալները

Հայաստանը շարունակում է եռալ հուլիսի 17-ից հետո, երբ Արցախյան պատերազմի հերոս վետերանների գլխավորությամբ մի խումբ զինված անձինք` «Սասնա ծռերը», գրավել են ՀՀ ոստիկանության ՊՊԾ գունդը: Նրանք հայտարարում են, որ դիմել են զինված ապստամբության, քանի որ այլ ելք չի մնացել Հայաստանում փոփոխություններ կատարելու համար: Նրանք պահանջում են իշխանափոխություն և ժողովրդի վստահությունը վայելող անցումային կառավարության ձևավորում:

Հարյուրավոր քաղաքացիներ հավաքվում են «Սասնա ծռերի» գրաված գնդի մերձակա փողոցներում և աջակցություն հայտնում խմբի պահանջներին: Նրանք ցանկանում են իշխանափոխություն: Միաժամանակ, ցուցարարները հայտարարում են, որ իրենց խնդիրն է կանխել արյունահեղությունը: Սակայն ինչպե՞ս է հնարավոր զինված ապստամբություն սկսել և այն հաջողությամբ ավարտել` առանց արյունահեղության: Նման բան չի եղել համաշխարհային պատմության մեջ: Եթե չպետք է արյուն թափվեր, ապա չպետք է զինված ապստամբություն սկսվեր:

«Սասնա ծռերի» ակնկալիքն այն էր, որ իրենց այդ վճռական գործողությունից հետո ժողովուրդը ոտքի կկանգնի, դուրս կգա փողոց, քաղաքական ուժերը կհամախմբվեն և կպարտադրեն իշխանությունների հեռացումը, բայց այդ ակնկալիքը չարդարացավ: Ժողովրդի միայն մի փոքր մասն է փողոց դուրս եկել, իսկ քաղաքական ուժերի ճնշող մեծամասնությունը լուռ է ու պասիվ:

Մի շատ տարածված թեզ կա, որ ժողովուրդը դեմ է իշխանությանը, որ ժողովուրդն ուզում է, որ իշխանությունը հեռանա: Այդ դեպքում ինչո՞ւ ժողովրդի մեծամասնությունը տեղերում ոտքի չի կանգնում և չի պահանջում իշխանության հեռացումը, ուրեմն այդ թեզը միայն տեսականորեն է ճիշտ: Գործնականում ժողովրդի մեծամասնությունն անտարբեր է: Եթե ժողովուրդը կամ նրա մեծամասնությունն իսկապես դեմ լիներ իշխանությանը և ուզենար, որ այն հեռանա, ապա այդպես էլ կլիներ:

Այո, ժողովրդի մեծ մասը չի սիրում իշխանությանը, ավելին, զզվում է, ատում է, բայց գործնականում հանդուրժում և համակերպվում է իրերի այդ դրությանը: Դա նման է առանց սիրո ամուսնության, սխալ հաշվարկով ամուսնության: Համատեղ կյանքն անտանելի է, բայց ամուսնալուծության կամք չկա: Ինչո՞ւ է այդպես: Շատ պարզ պատճառով: Ժողովրդի մեծամասնությունը չի տեսնում և համոզված չէ, որ իշխանափոխությունից հետո լինելու է ավելի լավ, չի տեսնում այն մարդկանց, ովքեր կարող են ավելի լավ կառավարել, քան այսօրվա իշխանությունը, ովքեր կարող են օրինականություն հաստատել:

Ժողովուրդը միայն շարքային քաղաքացին չէ: Ժողովրդի մի մասն է նաև ողջ պետական համակարգը` ոստիկանը, զինվորը, ազգային անվտանգության ծառայության աշխատակիցը, որոնց մեծ մասը հավատարիմ է իշխանությանը: Որքան էլ մարդ հավաքվի հրապարակներում, երբեք որևէ իշխանություն չի հեռանա, եթե դրա հենարանը` ուժային կառույցները և վարչական ապարատը` փոքրից մեծ, հավաքարարից մինչև ոստիկանության, ԱԱԾ պետ, գլխավոր շտաբի պետ կամ գոնե ուժային համակարգի կեսից ավելին չեն ուզում, որ այդ իշխանությունը հեռանա:

Ուժային համակարգն է իշխանության գոյության երաշխիքը: Եթե 100 հազար դրամ աշխատավարձ ստացող և վատ ապրող ոստիկանը շատ հանգիստ պատրաստ է օրերով կանգնել ցուցարարի դեմ, անգամ զոհվել բախումների հետևանքով, կատարել ցանկացած հրաման, ապա ինչի մասին է խոսքը: Եվ կա նաև մեկ այլ լուրջ թյուրիմացություն: Մարդկանց թվում է, որ եթե նախագահը և նրա մերձավոր շրջապատը հրաժարական տան, ապա ամեն ինչ կընկնի իր տեղը: Այդպես չի լինում:

Ի վերջո, Հայաստանն ունեցել է նման փորձ: 1996թ. Լևոն Տեր-Պետրոսյանն իր մերձավորներով հեռացավ իշխանությունից, սակայն իշխանության մաս կազմող մնացած անհատները, կուսակցությունները մնացին: Եվ դրանից հետո փոխված իշխանության հանդեպ ժողովրդի սերը և համակրանքը չի փոխվել, այսինքն` խնդիրը պետական կառավարման ամբողջ համակարգի մեջ է, այլ ոչ թե մի քանի իշխող անձերի, խնդիրը ամբողջ հասարակության կենսակերպի, ըստ օրենքի և ըստ արժանիքի չապրելու սովորության մեջ է, խնդիրն արժեքային կողմնորոշումների մեջ է: Իսկ այդ ամենը չի փոխվում սոսկ զինված ապստամբությամբ: Ժողովրդին պետք է տալ ավելին:

Հեղափոխություն անողները դուրս են գալիս համակարգի դեմ` իրենց կողմը գրավելով համակարգի հենարանը, որը ժողովրդի մի մասն է` ուժային համակարգը: Նման բան Հայաստանում առայժմ չկա: Հեղափոխականներն ունենում են այնպիսի առաջնորդներ, ովքեր առաջարկում են երկրի կառավարման այլընտրանքային մոդել, ունեն համապատասխան կադրեր, ունեն գործողությունների ծրագիր և ովքեր բացահայտում են, հանրության սեփականությունը դարձնում պաշտոնյաների բոլոր հանցագործությունները: Չենք տեսնում նման բան:

Ենթադրենք իշխանությունը հրաժարական տվեց, ի՞նչ վստահության կառավարություն պետք է ձևավորվի, երբ կրկին երկրում ազդեցիկ քաղաքական ուժը Հանրապետական կուսակցությունն է լինելու, իսկ մյուները վարկաբեկված են: Հեղափոխականները մինչև զինված ապստամբության դիմելը վայելում են ժողովրդի մեծամասնության քաղաքական համակրանքը: Բայց «Սասնա ծռերի» տղաներից շատերին հանրությունը միայն նոր է ճանաչում, անգամ Արցախյան պատերազմի վետերաններին է նոր ճանաչում: Մինչ այդ «Նախախորհրդարանի» կամ «Հիմնադիր խորհրդարանի» գործիչների ակցիաների հանդեպ ժողովուրդը եղել է անտարբեր:

Այո´, զինված ապստամբները կարողացել են իշխանության համար ճգնաժամ ստեղծել, երբ վերջինս ինչ գործողության էլ դիմի, կարող է սխալվել: Եթե զիջի զինված խմբին, դրանով կթուլացնի իրեն, կստեղծի նախադեպ երկրում զինված, անօրինական ճանապարհով իշխանություն փոխելու համար: Եթե գրոհի և ֆիզիկապես ոչնչացնի զինված խմբին, ապա կվարկաբեկվի էլ ավելի, ժողովրդի կողմից կդառնա ավելի ատելի, կսասանի իր հիմքերը, վերջնականապես կկորցնի լեգիտիմությունը թե՛ երկրի ներսում, թե՛ դրսում:

Դժվար է այս պահին ասել, թե ինչ լուծման կգնա իշխանությունը: Կընտրի՞ այդ երկու տարբերակներից մեկը, թե՞ միջին ինչ-որ մի տարբերակ: Բայց քանի դեռ իշխանությանը իր հավատարմությունն է հայտնում ուժային ամբողջ համակարգը, իսկ ժողովրդի մեծամասնությունն անտարբեր է, ապա զինված ապստամբությունը չի կարող հասնել իր հռչակած նպատակին:

Տիգրան Խաչատրյան, Past.am վերլուծաբան